Hōhoʻa nō Mathius TO’ERAU, te Suréviste, nāna iho i hāmani

Te parau ta’ato’a · te fa’anahora’a tumu

Fa’auta uira mai i te parau reo Tahiti

Traduction par OpenAI GPT.

Veuillez m'excuser pour les erreurs de transcription et les fautes. Je tenais à ce que mon site soit aussi en tahitien pour ne pas oublier cette culture qui m'a accueilli.

Mathius TO’ERAU

I roto i tō’u oraraa, e ere roa te mau mea i tā rātou e huru mai ra. Tē ti’aturi nei au e tauturu, nā roto i te ono ’ahuru matahiti nō te hoê haere’a peita taa ê, i te feiā ’āpī e ha’amāuiuihia nei e te mana o te ha’aha’araa e ha’ino nei i te hamanira’a. E ’arora’a te ti’amāra’a i te mau taime ato’a.

Nō te feiā e here nei iā’u. E maeva ato’a i te tahi atu.

E fa’ata’i te mau fenua ve’ave’a i te mana’o poiete. I te pae Apato’erau, e hōro’a te tropique du Cancer i te mana’o ha’avare nō te vai-’ōtahi-ra’a i î i te mau moemoeā. Mai te po’ipo’i ē tae noa atu i te ahiahi, e natihia e te mata’i tāmau te no’ano’a o te tiare i te auē o te moana. Ia tae mai te pō, e fa’aî te mau ’ū i te ferurira’a i te hina’aro e nehenehe.

I te mau motu o te tropique Apato’a, tei reira te ao o te ta’ata matamua. I te pae Apato’a, i raro a’e i te tropique du Capricorne, aita e ta’ata e ha’afifi ma te ha’amā i te navenave o te mau hina’aro; e riro te feiā e ’imi nei i te navenave ei tītī nā te vāvā. E tia’i nō te mau peu tahito pōiri, e riro te māmū ei upo’oti’ara’a nō te ha’aha’araa. E anaana te tropique Apato’a mai te hoê roimata nō te nehenehe; te ora nei te ta’ata i reira i roto i te hoê aravihi pehe taa ê nō te hoê Atua ’ore i matauhia.

Te tropique Apato’a, o te mana fa’ahema ïa o te diabolo i ni’a i te fenua o te Atua, e o Tahiti tōna pū. E ti’a mai tōna mau ’āpo’o auahi mai roto mai i te moana, no te fa’a’ite maita’i atu i tōna mana huna. Te mea ’ore e nehenehe e fa’ata’a e te mea mure ’ore, o te tumu ïa o te here. I roto i teie motu o te Moana Patitifa Apato’a, e pōuri te tere o te tau. E fa’ahiahia tōna mau ta’ata i tō rātou fa’aea-noa-ra’a fifi i te taa. E ano te fa’a’oroma’i e te tâu’a ’ore. Mai te mau Atua, e mau vahine fa’ahema te mau vahine, e mana tō rātou mai te mau atua vahine. E paradaiso Tahiti nō te mau mana’o ha’avare; e rahi roa Tahiti mai te hoê ’ōmoa e ha’amoe e e ’amu nei, i ropu i te hoê medebara no’ano’a i te mau tiare fa’ahema.

Te hi’ora’a i ni’a i tā’u ’aravihi, MATHIUS.

PENE I - Te hō’ē ôfa’i i vaiihohia mai ei faufa’a

Parau 1
Parau 2

Ua fanauhia mai te hamanira’a toi i roto i te ta’ata, e e fa’ataehia mai nā roto i te hoê ô. Ua fanauhia mai tō’u pāpā rū’au, tō’u māmā rū’au e tōna tuahine ma te hoê taleni pehe. Ua fanauhia mai tō’u metua vahine ma te tari’a mau roa. I roto i tō’u mau taea’e e mau tuahine, o vau ana’e te ta’ata i matauhia e ua fāri’i i te taleni toi. No te fa’ata’a i te fa’ataehia mai o te hoê aravihi i roto i te toi, e ti’a iā’u ia ho’i i te hitu ’ahuru matahiti fatata hou tō’u fanau-ra’a mai.

I te ’āva’e Tenuare 1910, ua roohia o Paris i te mau pape-fā iino roa a’e o tōna aamu. I Montparnasse, tei riro mai mai te hoê motu iti, e 13 matahiti tō Léonie Poitevin, tō’u māmā rū’au a muri a’e, e e haere nehenehe noa oia. Tei raro a’e tōna ’ā’ī tāna violon, e uiui oia mai te hoê tamahine ’āpī: e aha te pae purūmu o te rue de Vanves tāna e mā’iti no te haere atu, e piti noa taahiraa i tōna fare, i te fare o tōna orometua pehe. Ua haere mai te mau metua o teie tamahine ’ore e ha’ape’ape’a i te hoê oire iti nō Berry, o Nuret-le-Ferron te i’oa. E rave o tōna metua tāne i te ’ohipa i roto i te mau ’ohipa a te oire i te 14e arrondissement; e ia fāri’i oia i te parau e haere tāna mau tamarii e hi’o i te mau fare hamanira’a a te mau ta’ata toi, aita oia e ’ite e nahea ia ha’api’i ia rātou i te mau fifi o te oraraa. I te tahi taime, no te tauturu i tōna tuahine ia fa’ahou i tāna mau ha’api’ira’a himene, e haere Léonie nā muri iāna i te conservatoire national.

E here rahi tō te tamahine fa’a’oi’oi violon i te peita; aita te mau hoho’a tino tahanga e fa’ari’ari’a iāna. Te mea tāna e ’ino’ino, o te mau ta’ata e fa’a’ite nei i te teoteo; te mau ’āi’a e himene nei i te nehenehe o te vārua e o te natura, o te mea ïa e fa’aoaoa iāna. I te tahi taime, hou tāna ha’api’ira’a pehe i te mahana, e haere oia e rave rahi kilometera no te haere noa e hi’o rii i te hoê fare tei pi’ihia « La Ruche ». I roto i teie fare tahito no Paris, e fa’aea te mau ta’ata nō te mau fenua ’ē e te mau veve nō te mau vāhi rau, i roto i te ono ’ahuru fatata fare hamanira’a toi. Ia matara mai te hoê ’ūputa, e hi’o māmū te taure’are’a pehe i te mau ’ohipa. I te mata o te mau ta’ata toi e rave rahi o La Ruche, mea faufa’a a’e te hi’ora’a aroha o teie tamahine e tāna violon i ni’a i te mau peita, i tō te ta’ata hoo peita ra o Zborowski. E rohi pehe o Zborowski e e ’imi oia i te mau peita apī no Jonas Netter, hoê ta’ata ’ohipa rahi faufa’a nō Alsace.

O Monsieur Trichet, te orometua violon a Léonie, oia ato’a te fatu o te fare hooraa upaupa e buka pehe i rue de Vanves; e vāhi ato’a teie e haere ai te ta’ata e paraparau no te toi. E fa’a’ite teie fa’atere pŭpŭ pehe ’ore e ’ohipa tumu i te hoê tâu’a taa ê i te taleni e te nehenehe o tōna piahi.

E tai’o rahi te taure’are’a Léonie Poitevin e e ’ore roa oia e hina’aro e pāpa’i hoho’a; noa atu râ, e tâ oia i te mau tauira o tōna mau ’ahu ma te ’āpiti noa i te ’ū’ana. Ta’a ’ē atu i tāna mau ha’api’ira’a violon, e ha’api’i oia i te piano. Ua fāri’i tōna taleni pehe i te maitai nō te mea ua fanauhia oia i roto i te hoê mata’eina’a e ha’aputu nei i te mau ferurira’a hamanira’a e, i te tahi taime, i te mau ferurira’a anaana. E ha’api’i pūai oia i tāna violon no te fa’aineine i te hi’opo’ara’a a te Association artistique des Concerts Colonne. I te ropū o te Tama’i Rahi Matamua, ua fāri’ihia teie taure’are’a violon, i raro a’e i te fa’aterera’a a Gabriel Pierné, i roto i teie pŭpŭ pehe tuiroo i te ao. I te 16 o tōna matahiti, ua fa’aipoipo oia i tōna orometua pehe, e 25 matahiti te paari atu iāna. Nā tōna huru māmū i fa’ateatea i te mau parau huna a te mau ta’ata hoo tāmau i te fare hooraa a tāna tane. Hoê o rātou, o Jonas Netter, te hoê ta’ata ha’aputu tao’a toi faufa’a nō Alsace, ua fa’a’ite iāna ua riro oia ei hoa nō te ta’ata peita o Utrillo, e ua parau atu nahea oia i te hooraa mai fatata e maha ’ahuru peita a Modigliani.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

No te tamata i te ha’amoe i te ahoaho o te Tama’i Rahi, e noho te ’utuāfare Trichet i te tahi mau ahiahi i te hepetoma i te café du Dôme i boulevard Montparnasse. I roto i teie fare auhia e te ta’ata, e here te feiā ferurira’a tuiroo o Paris i te farerei i te mau ta’ata toi matauhia, te mau impresario, te mau ta’ata hoo toi, te mau ta’ata ha’aputu tao’a e te mau ta’ata ’ē e rave rahi. E au a’e Léonie i La Rotonde, te café i te tahi atu pae o te purūmu, tei fāri’i i te mau ta’ata toi « maudits », te mau ta’ata fa’aru’ehia e te mau ta’ata i ’āmuhia tā rātou mau ’ohipa no te moni iti. I muri a’e i te hooraa mai i tāna mau ava’ava i te mātete pōiri i te fatu o te fare, e hi’o oia ia Picasso e haere mai e haere atu no te ’imi i te mau pe’ape’a fa’ahoa ma Modigliani. I ni’a i te tereraa, e hi’o oia ia Utrillo e ani moni no te tahi atu mau ’āu’a inu, ia Soutine e ta’oto taero roa ra, e te mau rohi pehe nō te pae ’ē e himene ra.

Aita i maoro, ua riro te mau hoa o Léonie ei mea fifi roa no tāna tane, e fa’a’ite oia i tōna fe’i-fe’i ma te ha’ape’ape’a e te ’ino. E mauiui teie orometua pehe paari i te taeraa mai o teie mau ta’ata toi nō te fenua ’ē, i te taime e pohe ra tōna mau hoa Farāni i te tama’i i te mau Heremani. I roto i tāna fare hooraa pehe, e parau pūai te tane tei ’ino te aau e fāri’i oia i te mau ta’ata toi e te mau ta’ata here i te nehenehe, e tauaparau nei i te mau mana’o papu taa ’ē i tā teie mau taata ’ē veve. I te mea mau, nā roto i te hoê ha’afaufa’a taa ê o te ano-maite-ra’a o te mau peu toi, ua taui roa te Tama’i Rahi i te peu o Paris; ua patoi pūai te tahi mau Farāni i teie ano-ra’a o te mau peu, ’aita rātou i mā’iti. I te matahiti 1920, ua oti te tama’i e piti matahiti i mua, e te fa’arearea nei o Paris iāna iho i roto i te mau Années folles. I te ’āva’e Novema o taua matahiti ra, ua fanau Léonie Trichet i te hoê tamahine iti, o Josette (tō’u metua vahine a muri a’e). No te tauturu i te mau ha’amau’ara’a o te ’utuāfare, ua fa’aru’e oia i tāna mau fa’a’iteraa i roto i te Orchestre Colonne e ua ha’api’i i te piano e te violon.

I te ’āva’e ’ā’ati nō te matahiti 1923, ua 3 matahiti te tamahine iti ra o Josette Trichet, e ua manuïa oia i te pi’ira’a i ni’a i te hoê noho’anga teitei no te ha’uti i te piano, ’aita roa i ha’api’ihia. Aita i maoro, e fa’ata’a tōna metua tāne, Monsieur Trichet, ma te teoteo i te mau ta’ata pāpa’i ve’a nahea oia i te ’itera’a i te ô o tāna tamarii, e tari’a papu roa tōna.

I taua tau ra, e mata’ita’i ma te hina’aro rahi te rohi pehe Marite ra o Gertrude Stein e tōna taea’e Léo i te huru ’ōhie hamanira’a o Montparnasse. Ua tauturu rāua ia Picasso, Braque e Matisse ia tuiroo i Rusia e i te mau Hau Amui no Marite. Te rahiraa o te pehe i roto i te peita a Modigliani, ua ha’aputuhia — e ua ta’oto noa — i te fare o te ta’ata ha’aputu tao’a Farāni o Jonas Netter. O te mau matahiti ïa i mana ai te mau surréalistes i ni’a i te tahi atu mau huru toi. Ua puta mai te hoê taure’are’a peita nō Montparnasse, o Émile Guillaume, i roto i te porohita o te mau aparauraa toi o te mata’eina’a. E noho oia i rue Vercingétorix, e piri roa i te fare hooraa pehe o te mau Trichet. Ua fāri’i oia i te parau tu’ite nō te Beaux-Arts de Paris, e e fa’ahiahia roa oia i tōna orometua o Henri Cormon. E parau oia i te mau mana’o patoi e te ti’amā, e e parau oia e hina’aro tōna e maue atu i te mana o te mau ta’ata hoo toi i ni’a i te rahiraa o te mau ta’ata ha’aputu tao’a. I tōna mana’o, mai te hope’a o te Tama’i Rahi Matamua mai ā, ua fa’atumuhia te manuïara’a o te hoê ta’ata toi Farāni i ni’a noa i te mau tāra e te au-maita’i o te hina’aro Marite. I te tereraa o te café du Dôme, i te tahi taime e fa’a’ino’ino oia i te ta’ata ma te tuō: Ia ora te Bretagne! Ia ora te mau ra’i o te pae miti! Ia ora te ninamu! Ia ora te horo ’ē atu i Paris!

Te mea rahi a’e, e ta’ata fa’ahema o Émile tei manuïa i te horo mai i tāna ha’api’ira’a i te séminaire rahi, e e ’ino roa tōna mana’o i te mau perepitero; ua hina’aro tōna metua vahine ia riro oia ei cardinal. E mau mana’o papu tō teie ta’ata peita tumu nō Bretagne i ni’a i tōna metua vahine; ua riri oia e e fa’a’ite oia i te reira nā roto i tāna mau parau maniania no te toi. E parau huna te tahi e oia te here huna o te vahine ’āpī a te ta’ata hoo pehe o rue de Vanves.

Ua 6 matahiti o Josette Trichet, e te fa’atere nei oia i te Orchestre du Damier e 105 ta’ata pehe, i roto i te Ouverture du Comte d’Egmont a Beethoven, i te Sorbonne. E fa’a’ite tōna metua tāne iāna i te ta’ata ma te ’ore e ha’amā. O Léonie, te metua vahine o te tamahine taleni roa, ua māere i te nahoa e patipati maniania ra i te ô pehe o tāna tamahine; aita oia e tâu’a rahi i te mea e ua fa’ataehia atu e ana i te tari’a papu roa i tāna tamarii, e patoi râ oia ia riro tāna tamahine ei hoho’a fa’ahiahia i roto i te circus. Te mea tāna e ha’api’i ia Josette, o te pehe ïa no te fa’atere i te mau reo ’āno’i’ore ia noho te harmonia i roto i te ta’ata.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

E haere mai e haere atu te mau ta’ata pāpa’i ve’a e te mau ta’ata tuiroo i te fare o te mau Trichet. Ua ma’iri te tuiroora’a o te ô pehe o Josette i te mau otia. I Suisse, i roto i « l’Impartial » no La Chaux-de-Fonds, e fa’ati’a te ve’a i te oraraa o te tamarii taleni fa’ahiahia. I raro a’e i te i’oa pāpa’i « Jaboune », i te 12 nō ’Ēperēra 1927, e tai’o te ta’ata e te tamarii e 7 matahiti ’aita e hina’aro e fa’aru’e i tāna poupou no te pŭpŭ pehe iti a’e i te hoê hānere ta’ata — e 130 reni te roa o te parau ve’a. E ’imi Léonie i te hoê ’ē’a no te fa’aora i tāna tamahine i te rima nounou e te hoo-maita’i a tāna tane ha’amana’o rahi. E mau moemoeā rahi roa tō te orometua Trichet no tāna tamarii; ua riro tāna fare hooraa pehe ei vāhi farereiraa no te mau impresario rau. E ha’amana’o Léonie i te omuaraa o tōna faaipoipora’a, i te mau fa’ari’ari’a a tāna tane e tuu iāna i roto i te fare fa’a’āfaro tamarii mai te peu e patoi oia i te faaroo iāna; i teie nei, ua riro oia ei metua vahine, e patoi oia i te mana o taua ta’ata ha’afifi ra. Aita i maoro, ua roa’a iāna te hoê here huna, e ua hina’aro oia e fa’aru’e i te fare faaipoipo no te fa’aora i tāna tamahine i te rima o tāna tane.

I te 9 nō ’Atopa 1927, ua nene’ihia te hoê parau roa, i raro a’e i te i’oa Jean Stylo, i roto i te tuhaa « Entre nous » o te Dimanche Illustré.

« Ua fa’atere noa a’e nei te tamahine iti ra o Josette Trichet, 7 matahiti, ma te māmā e te mana i te Marche du Prophète a Meyerbeer e te Ouverture du Comte d’Egmont a Beethoven… ». Ua riro taue te parau fa’ahanahana ei parau faahapa. « Te vai ra te tahi parau mau i roto i tā Rossini: te vai ra te mau taleni matamua e fa’ahoha’a, e fa’ariri e tae noa atu i te fa’ari’ari’a… Nō’u iho, ia faaroo vau i te hoê o teie mau tamarii fa’ahiahia, aita vau e fāri’i i te hoê oaoa; e mauiui râ vau e te aroha atoa. E feruri au i te oraraa o taua tamarii pe’ape’a ra, e i roto i tāna mau ha’uti, e ha’uti fatata oia i te violon e te piano ana’e, e e parau vau iā’u iho e no te hoê Mozart e aore rā Saint-Saëns tei fa’atupu i tā rāua i fafau, e oti te rahiraa o teie mau tamarii i fa’a’ohipahia rahi roa, e pinepine hoi i te ’āpīraa, i roto i te ha’aha’araa… ».

I te tai’ora’a i teie parau, ua faaoti Léonie e ’īriti i « tāna » Josette i raro a’e i te mana o tāna tane. E patoi oia ia fa’a’itehia tāna tamarii mai te hoê poupou pehe fa’a’ohu i roto i te mau piha koniseti. I te matahiti 1928, ua horo oia e tāna tamahine i te fare faaipoipo i Paris no te haere i La Baule, i Bretagne, e farerei i te taure’are’a peita nō Montparnasse o Émile Guillaume. E tia’i Léonie e tae noa atu i te pohera’a o tāna tane Trichet, i te omuaraa o te mau matahiti 1950, hou oia a faaipoipo faahou ai ia Émile.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE II - Te pa’epa’e auahi o te ta’ata hamanira’a

No te māmā o te ta’ata tai’o, e vaiiho vau i raro i te māmū i te toru ’ahuru matahiti fatata i ropu i te tamarii taleni fa’ahiahia (tō’u metua vahine) e tō’u fanau-ra’a mai. I te hope’a o te Tama’i Rahi Piti, tei roto o Farāni i te hoê huru fifi i te pae moni e te pae oraraa ta’ata.

I te 1 nō Mē 1947, ua fanau Josette Trichet, tei parauhia Mademoiselle Guillaume, tera râ ua faaipoipo Bessalem (te i’oa ïa o tō’u metua tāne fanau), i tāna tamarii toru i te fare ma’i o Escoublac-La Baule. Na tō’u māmā rū’au, Léonie Trichet-Guillaume (tera râ tei faaipoipo noa â!), i rave i te mau parau no te tapa’opa’ora’a i tō’u fanau-ra’a; o Alain tō’u i’oa matamua e o Bessalem tō’u i’oa ’utuāfare. A muri a’e, e faaohipa vau i tō’u i’oa ta’ata toi, Mathius. E ho’i faahou vau i ni’a i tō’u parau fanau, e parau hape mau ïa.

I tō’u 2 matahiti, ua fa’ari’ari’a te hoê ta’ata i matauhia e tō’u metua tāne iā’u e ’āmuhia vau e te marama ’ī mai te peu e ’ore au e ta’oto. Tei reira tō’u metua vahine; ua riri roa oia i te hoa o tāna tane, e ua haere ’ē atu i te piha ’aita e fa’a’ite mai i te hau. Ua î au i te măta’u; ua tamata vau i te haere mai roto mai i te ro’i tamarii, tera râ mea teitei roa te mau ’ārai; ua ore e fa’aea tā’u tuō mauiui, ua rahi atu â no te mana’o e ua vaiihohia vau. Tera râ, ia tuuhia vau i ni’a i te pae o te ha’amaramarama o te piha fa’aea, e nehenehe au e fa’aea e rave rahi hora ma te hoê a’e reo; e hi’o tō’u mata nā roto i te ’āpo’o māramarama i te ra’i, no te haru i te hoê manu e rere ra e no te haere i roto i te hoê ao ferurihia e tamahanahana iā’u. Ia rahi a’e vau, i ni’a iho ā i taua pae ha’amaramarama ra, ua ha’amata vau i te tātara i te mau uati e i te rave i te hoê « tâpû ma’i » maite i ni’a i te mau mea mīhini atoa e tae i tō’u rima.

E tae noa atu i tō’u 6 matahiti, e noho te ’utuāfare i Villa Sagittaire, allée des Platanes i Escoublac-la-Baule. Ua ite tō’u metua vahine i te ha’uti i te rahiraa o te mau upaupa; i tōna ’āpīraa ua fāri’i oia i te prix matamua o te conservatoire no te piano, tera râ o te hautbois e te violoncelle tāna i here roa a’e. I te 34 o tōna matahiti, ua riro oia ei metua vahine nō e 6 tamarii, ua faata’a oia i tāna tane e ua vai ’ohipa ’ore; te tamarii taleni pehe fa’ahiahia no Paris i tahito ra, ua tomo mārū noa i te mahana atoa i roto i te hoê hade o te oraraa i te mata’eina’a. Ua parari tāna violoncelle, ua mo’e te hautbois, e ua ha’amoe oia i te fa’atano i tāna piano; e ta’i te ta’ata pehe, e ta’i noa, e e ta’i tō’u vārua nā muri iāna.

I te matahiti 1954, ua fāri’i Ernest Hemingway i te Nobel no te papai buka. Ua oto tō’u māmā rū’au no te pohera’a o Henri Matisse, e ua tanu oia, ei ha’amana’ora’a iāna, i te hoê rosa pi’i i ni’a i te patu o te fare peita o tō’u pāpā rū’au. I Algérie, ua ha’amata te tama’i. Ua faata’a Māmā i tāna tane Kabyle, e ua fa’anoho iā mātou i roto i te hoê fare i ropu i te hoê faa’apu potato, i te hiti o te repo pape piri i Le Pouliguen, i te vāhi tei parauhia « Le Grand Clos ». Ua pāpa’i oia ma te mau reta rarahi ’ere’ere i ni’a i te pou sima o te uputa: « Villa Tartempion ».

Parau 1
Parau 2

I te mahana atoa, e haere avae vau e piti kilometera e pae hanere metera no te haere i te fare ha’api’ira’a rahi. I roto i te piha ha’api’ira’a, mea fifi iā’u ia tai’o, no te mea aita te tahi mau ta’o e mau maita’i i roto i tō’u mata. E fa’a’ata te mau tamarii iā’u. Tera râ, ia farerei au i te hoê ta’o ’ore e nehenehe e faahiti, e hau a’e tō’u: e faataa taue vau i roto i tō’u upoo, e e ha’amana’o papu vau i te reira. Tera râ, no te mea aita vau e nehenehe e faahiti i te reo, e faariro te feiā e haaati ra iā’u iā’u ei « tamarii hope roa » o te piha. I te tau to’eto’e, mea pinepine aita e waro i roto i te fa’a’ave’ave o te fare. I te fare ha’api’ira’a, i muri roa o te piha, e fa’ahana mai te hoê radiateur auri mau iā’u, e tā’u reo ha’api’ira’a ano’ihia e puta mai i ni’a i te mau buka ha’api’ira’a na roto i te mau reni violine e fa’atupu nei i te mau hoho’a tā’u e here.

I mua i te ta’ata e i roto i te ’utuāfare, mea iti noa tā Mamé, tō’u māmā rū’au, parau; e pii oia iā’u Bidou e e tuha’a mai i tōna ite i te ao toi. ’Aita roa oia i parau mai no tāna violon, tera râ ua fa’ataehia mai e ana te maramarama o tōna rima, ma te ha’api’i i tō’u mau manimani rima ma te mārū o te hoê ta’ata violon. I te ahiahi, e ho’i vau ’ōtahi i roto i te pōuri i te fare o te mauiui. Ia tae i te mau ’āua tennis, ma tō rātou mau ’ārai teitei e te mau vāhi ’ore ta’ata, e tapo’i mai te huru o te vāhi iā’u mai te hoê pehe ’āno’i’ore e te ’ore mau. Ma te rūrū, e hi’o vau i te mau ata e nuku ra i te mata’i; e toru hanere metera faahou e toe, e e fāri’i māmū mai te hade ’utuāfare o « Villa Tartempion » iā’u. I te tau to’eto’e, maoti i te tamaaraa i te pō, e haere vitiviti vau e ta’oto ma tō’u mau ’ahu atoa i raro a’e i te tahi mau paraikete. Na te opanira’a pūai e hope roa a tō’u metua vahine i tō’u metua tāne ia tomo i te fare ’utuāfare, i ha’amou i tō’u ti’aturira’a ia riro vau mai te tahi atu mau tamarii.

I ropu i e piti uputa ha’amaramarama o te hoê piha ’ore ta’ata, e ta’i māmū te mau upaupa no te tamarii taleni fa’ahiahia. I te tahi taime e ha’uti Josette i te piano; e rave oia i te mau semeio na roto i te fa’aîraa iā’u i te mau harmonia fa’ahiahia, e ia ’ōtahi au, e hamanihia e au i ni’a i te piano te mau pehe e tamahanahana iā’u. I te hoê avatea, ua ’ite Māmā iā’u e fa’atupu noa ra i te pehe; ua faaroo maitai oia. Taue, ua haru oia i tō’u mau rima i ni’a i te piano e ua parau ma te ha’aviivii iā’u e ua faatusia oia iāna iho no tāna mau tamarii, e i roto ia rātou atoa, o vau tei faatupu i te mauiui rahi a’e no’na. Ma te ta’i, e faahapa oia iā’u no te mea aita vau e faaroo i te taata, e ua parau mai e aita te fare ha’api’ira’a e faufa’a no te feiā e mau nei i tō’u taleni.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua vaiiho oia i tō’u mau rima e ua haere atu i roto i tōna piha, ua tapirihia te mau fa’aru’e ha’amaramarama. I taua mahana ra, ua faaoti au e faaea roa i te ha’uti piano; e ono ’ahuru matahiti i muri a’e, te tape’a noa nei au i tā’u parau.

I te piha ha’api’ira’a, e parau te orometua i te mau parau maamaa. E parau oia e ua rere te mau melahi e haaati i te auahi tahuraa o Jeanne d’Arc. Ua riri au i te mau parau hape a te orometua, e ua parau atu vau i mua i te piha e aita roa te mau melahi e vai nei. Taue, ua puta te ’ino’ino o te orometua nā roto i te fa’ata’a-’ē-ra’a faufaa ’ore iā’u; ua rahi atu ā tō’u mauiui, ua ti’avaru-’ē-hia, ua pato’ihia, ua fa’ainohia vau. E rave rahi ’āva’e, e pua’i au i te po’ipo’i atoa ma te mauiui uaua rahi; e parau tō’u metua vahine ia faaea vau i te fa’ahua ma’i no te horo i te fare ha’api’ira’a. Ua riro te mau repo pape ei ha’apuraa no’u. I ni’a i te mau pae one e haaati i te ’ānāvai iti, e paraparau e e himene vau i te mau aubépines e mau ra tō rātou a’a i roto i te miti; mai te huru ra e ua fāri’i tā rātou mau tara i te ’ohipa no te paruru i te mau tiare i te feiā manihini ’ore e hinaarohia. E ma’i rā tā’u mau pepe i raro a’e i te mana nehenehe e te mārū o taua mau tiare ra. I te Fenua o te ra’i uouo, e faaamu vau iā’u i te pehe o te mau ’āua miti pa’ari no te haamǎrû i tō’u feruriraa.

Ua tae te parau ta’ero a te orometua — « E tamaiti ino noa Mathius » — i roto i te mau ’utuāfare o te mata’eina’a; ua opanihia te mau tamarii ia haere mai iā’u. Ua ’ite tō’u pāpā rū’au, Émile Guillaume, i roto iā’u i te hoê ta’ata patoi mure ’ore; i tōna mana’o, mai te peu e faaea vau i te faaroo e te ha’api’i, e hope au i ni’a i te tahua taparahiraa! Ua ite au e tâpû te guillotine i te upoo. Ua fanauhia mai au ma te ono o te manimani avae i te avae taitahi, e ua tāpûhia. Te ha’amana’o nei au i te nēhi tei tauahi iā’u; ua roohia atoa oia i te ati: hoê ’āpǎ noa tei toe i tōna rima. Ua papu iā’u e e oti au i te tâpûhia e rave rahi tuhaa.

Ua parau tō’u ’utuāfare e autiste vau aore ra e maamaa, e ua tuuhia vau i mua i te mau taote e ui mai i te mau uiraa huru ê. Ua parau mai te hoê ta’ata ahu uouo ia pāpa’i au i te hoê mea tā’u e hina’aro i ni’a i te mau api i mua iā’u. Na te hoho’a o te hoê tumu raau i hōro’a mai i te hoê ’āmuira’a; ua piri tā’u pene i te api, e ua iti taue te api, nō reira ua pāpa’i au i ni’a i te mau api atoa e tae noa atu i te huru abstract o tā’u mau hoho’a. Ua parau te mau taote e mea ru te faaatea iā’u i tō’u vāhi ora. I muri a’e i te mana’o a te feiā aravihi, ua ho’i au i te fare ha’api’ira’a e ua ’ite e aita faahou tō’u orometua fa’ahaehae i reira. E hau atu i te afa o te hoê senekele tei titauhia hou au a ite ai e ua haina te tahi mau metua piahi no rapae mai i tō’u mata’eina’a o Grand Clos i te hoê parau ani no te faahapa i te racism a te orometua iā’u.

I mua tonu i tō’u fare ha’api’ira’a matamua, tei tapa’ohia « Tanchou », e ’ohipa te hoê ta’ata tāmau mai’a i te auri, ua matara rahi te mau uputa o tōna fare ’ohipa. Ia puta vau i te piha, e hi’o tō’u mata nā te purūmu e e fa’ahiahia roa i te umu auri ’ārearea e tōna pūhi rahi. Na te ritimi o te hama rahi a te ta’ata auri e tairi ra i te auri ura i ni’a i te papa auri, e faatupu i roto i tō’u mana’o i te mau pehe e mau ’ū poto noa. Ia haere te mau nota pehe e pohe i roto i te farii pape, e ho’i au i te fare ma te rahi o te mau himene ’ore i matauhia i roto i tō’u upoo. Na teie tomo-ra’a o te mau harmonia taa ê o te ta’ata auri no La Baule e aratai iā’u, 25 matahiti i muri a’e i Tahiti, i te hamanira’a i te mau tao’a faanehenehe taa ê i te mau auri faufaa, ’aita roa vau i ha’api’i i te bijouterie.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I te hoê mahana tau ve’ave’a, ua parau tō’u metua vahine e e tono oia iā’u i te pension no te ha’api’i i te faatereraa; o 117 tō’u numera, ua tuituihia i ni’a i tō’u mau ’ahu. Te Turmelière, i piri i te fare arii parari o Joachim du Bellay i Liré, e aérium no te mau tamarii e fifi. O Madame Nicole, te vahine a te fa’atere o te pension, tei fāri’i mai iā’u ma te tauahi. Ua fa’a’ite oia iā’u i te mau vahine e tāne ha’api’i o te fare e ua parau ia rātou ia titau i te mâ iā’u. E vai noa tō’u mauruuru hohonu i teie vahine fa’ahiahia. I te tapati hope’a o te ’āva’e tataitahi, e tia’i te mau tamarii i te haere mai o tō rātou ’utuāfare. I taua mahana ra, e opani te hoê vahine ha’api’i iā’u i roto, no te arai i te fifi. E oaoa vau i te hi’o faahou i tō’u mau metua rū’au, tera râ mai te peu e haere mai tō’u metua vahine nā muri, e horo vau ma tō’u pūai atoa i roto i te mata’eina’a. Te hoê iho ta’ata faa’apu piri tei apee tāmau iā’u e tei whakahoki mai ma te ’ata i ni’a i tāna tracteur.

I muri a’e i te tahi mau ’āva’e o te oaoa i La Turmelière, ua faaho’i te fare o te mauiui iā’u e ua faahepo iā’u ia haapuni faahou i roto i te mau repo pape. Papu, aita te mau vaira’a tote e au i te roto iti o te pension, tera râ i raro a’e i te ahu pape o te mau repo, e vai te mau ao ’ore i matauhia, mārū, e tamahanahana iā’u. I tua atu i te mau « paludes », e tuwhera te Côte Sauvage i te moana e i te mau fenua atea e te huna. I te tahi taime, ia iti te miti, e pi’o vau i roto i te ’ōpape iti o te ana Korrigans. Te hi’ora’a rahi o te hope’a o te mau are i ni’a i te mato e fa’aara i tō’u mana’o; e tae mai te mau parau no te ao nā roto i te mau fare arii pape miti e ti’a mai ra i te pae ra’i. Mea rahi teie mau fare huru ê, e piri i te ra’i, e i te hope’a e topa noa mai rātou i roto i te hoê pu’eraa peara pape e te ahu miti i tō’u avae. Tei roto anei au i te fa’atītīra’a i rapae i tō’u fenua?

I te matahiti 1956, ua fa’a’itehia Henri Matisse i te Musée d’Art moderne de Paris, ua nene’i Albert Camus i « La chute », ua pohe te mau ta’ata peita Marie Laurencin e Jackson Pollock; e i roto i te mau repo, ua riro te mau ofai e tā’u lance-pierre ei mauhaa ’imi maa no tō’u oraraa. E ani pinepine te tahi mau ’utuāfare o te mata’eina’a i tō’u mau taea’e e mau tuahine ia haere e tamaa.

Te fare peita o Émile Guillaume — tei pi’ihia Dadé e tāna mau mootua — o te hoê ïa o tō’u mau vāhi huna. I roto i taua vāhi mai te peu ra e e mana tahutahu tōna, e vai te hoê vairaa buka î i te mau tao’a fa’ahiahia: mau buka no te toi, te peita, te tarai, te aamu e te mau nunaa ’ore i matauhia. E fa’ahiahia iā’u teie mau buka e puta mai ai te mau peita a te mau ta’ata rahi, e i te pae o te mau api e vai te mau faataaraa aravihi e te mau mana’o philosophiq. Ua patoi au i te fare ha’api’ira’a, tera râ ua riro teie fare ’ohipa ei fare ha’api’ira’a teitei rahi no tō’u ite atoa. No te ha’api’i ia tai’o maitai — o tō’u rima tō’u orometua — e aratai au i tō’u manimani rima fa’ahiti i ni’a i te mau syllabe ’ore e nehenehe e faahiti. E vāvāhi tō’u roro i te mau buka rahi, ta’o i muri i te ta’o; na tō’u hinaaro e tāpiri i tō’u dyslexie.

I te hoê faaea-faahou-ra’a i La Turmelière, ua farerei au i te auahi i roto i te fare hamanira’a ’ō’omo repo. Te fa’ahuru i te repo e te tunu i te reira, e fa’aata iā’u i te moemoeā. Ua hōro’a Madame Nicole iā’u i te hopoia no te fare nene’iraa; e ti’a iā’u ia faaî faahuru-’ē i te mau composteur no te nene’i i te mau parau. Te faanahoraa i te mau ta’o ma te ore e hoê a’e hape, e semeio ïa e tupu i te mau nene’iraa atoa tā’u e rave.

Ia ho’i au i te fare peita-vairaa buka o Dadé, e hi’opo’a vau i roto i te mau buka toi i te mau ’ohipa a Cézanne, Camille Claudel, Rodin, Braque, Matisse, Gauguin; i te parau poto, e faaî vau iā’u i te taleni o te mau hanere ta’ata toi. No te mea e faaroo pinepine au i te i’oa Pablo Picasso, ua mau tō’u mata i tāna peita. E ta’ata Paniora oia; na tōna metua tāne, hoê orometua, i ha’api’i iāna i te pāpa’i hoho’a e i hōro’a i tāna palette peita i te mahana i tae ai oia i te 16 matahiti. Ia hi’o au i te mau ’ohipa a Picasso, e mana’o vau e te tamata nei oia i te haamoe i te mau mea i faahepo-ia oia ia ha’api’i. O vau, e patoi au i te kopi i te mau peita! Ua fa’a’ite au i tō’u mau mana’o papu ia Mamé, e ua parau vitiviti oia i te reira ia Dadé. Ua ui tō’u pāpā rū’au: « No te aha oe e parau mai ai e ua hinaaro Picasso e haamoe i te pāpa’i hoho’a? » Ua pahono noa vau: « No te mea ua ite a’ena oia i te pāpa’i hoho’a, ’aita oia i hinaaro i te kopi. » Ua muhumuhu te ru’au hou a haere ai: « Aue! nahea teie tamaiti e ite ai i te reira? »

Ia ha’uti tō’u metua vahine i te hoê upaupa, e mata’u noa oia i te haavaraa a te hoê ta’ata faaroo aravihi. I te hoê mahana, a parahi ai oia i tāna piano, ua haafatata atu vau ma te māmū. Ua ite oia i tō’u vairaa, ua tapiri i te piano, ua ti’a e ua haere ’ē atu ma te ’ore e hi’o iā’u. Ua apee au iāna ma te tuō e mea maitai a’e tāna ha’uti hautbois, e ua tuō atoa e ua ’ite au i tāna violoncelle parari i roto i te aro’a. Ua opani pūai oia i te uputa o tōna piha i mua i tō’u ihu.

No te fifi o tō’u mau auraa ’utuāfare, ua ’ite au i te hoê rave’a no te ta’oto. E tamǎrû vau i tō’u feruriraa i te mau uiraa e ha’afifi nei iā’u, ma te tairi i te moenga repo i tō’u tua upoo, e te upoo i raro a’e i te paraikete, ma te faahiti: « Ua pohe tō’u māmā, ua pohe tō’u māmā. » I te po’ipo’i, e maita’i a’e tō’u huru.

I te matahiti 1957, ua fāri’i Albert Camus i te Nobel, ua tupu te fa’a’iteraa matamua na Francis Bacon ana’e, ua pohe te fa’atere pŭpŭ pehe rahi Arturo Toscanini, e ua tono faahou te mau ’ahu uouo iā’u i La Turmelière no te fa’aea mārie. Ia ho’i au i te fare hamanira’a ’ō’omo repo, ua hamani au i te hoê ’ohipa rahi i te repo tunuhia. Ua ’ite te ta’ata atoa i te hoê manu, tera râ no’u, e atua te reira e e parirau tōna no te tere nā te Ao nui. Ua parau au i te « manu-atua » ma te ninamu e te uouo. Ia fa’a’ite Madame Nicole i tā’u ’ō’omo ia Dadé, e ha’amana’o oia i tā Picasso e e parau no te aai atua Helene. Ua teoteo vau i tō’u atua.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Te huru o tā’u mau parau e riro ei mea fifi no te feiā e haaati ra iā’u; aita e pe’ape’a, ua ite maitai au i tā’u e ite. Mai te taime i ’ite ai au i te perspective e piti faito i ni’a i te mau tapisserie nō te anotau Moyen Âge, ua taui tō’u hi’ora’a i te peita; i teie nei, e parau vau e o te maramarama te toru o te faito o te hoê peita. I te mea mau, e fa’aata mai tā’u mau tātari iā’u ei ta’ata maamaa i te mata o te feiā e faaroo nei, maori râ tō’u māmā rū’au.

Tō’u orometua rahi i roto i te toi, o te hoê ïa o te mau ta’ata tarai a Rodin. E here vau i te hi’o e te pa’i i tāna mau ’ohipa i ni’a i te buka, i reira vau e mana’o ai i te rima o taua « monsieur » ra, Camille Claudel, e tarai ra. No te parau, i tō’u 60 matahiti vau i ite ai e vahine o Camille Claudel, nā roto i te mata’ita’ira’a i te hoho’a teata a Isabelle Adjani e Gérard Depardieu. Te tamau noa nei te reira i te fa’anehenehe e te fa’atopa iā’u; ua ta’i rahi au i te riri, te riri roa e te oto no’na. E vahine tō’u orometua i roto i te hamanira’a. E aha teie hope’a! Te vai noa nei Camille i roto iā’u.

I te Fare o te mauiui, e pāpa’i vau ma te pene i ni’a i te mau hoho’a o te mau ve’a; e hamanihia e au i ni’a i te hoho’a te hoê natiraa o te mau facette iti e tomo te tahi i roto i te tahi, e tape’a te facette tataitahi i tōna tuhaa o te ’ū rahi a’e.

Te mea tā’u ’ore i ite i taua taime ra, o teie ïa: nā roto i te ’ohipa tāmau e te ’ā’au itoito, ua haamau vau, i roto i teie fare ino o Villa Tartempion, i te niu o te mea e riro a muri a’e ei tere rahi o te « facettisme ».

Parau 1
Parau 2

PENE III - Te tamataraa o te pohe iti

I tō’u taure’are’araa, e hamanihia faahou tō’u mana’o poietera’a i te mau pō atoa i raro a’e i te ra’i o te ti’aturiraa.

I te 29 nō Tiunu 1960, i te tahatai Saint-Benoît, i piri noa i Le Pouliguen, e ti’a te hoê paturaa auri i ni’a a’e i te miti; e 5 metera te teitei o te papa rūrū. Te ’au ra vau i taua vāhi ra; ua rūrū te hoê tāne ’ore e ara e ua tāmau tāna nau niho mua i te tihi o tō’u upoo. Ua ’ite te taote i te hoê fêlure e ua ’īriti e piti niho tei mau i roto i tō’u ’apu upoo. Ua ’ohipa te mau ma’i iti; ua topa vau i roto i te coma, ua parauhia e méningite, tera râ e septicémie. I pihai iho i tō’u ro’i, ua fa’a’ite te taote i tōna mau hoa e mea iti roa te ti’aturiraa no te ora mai i teie ma’i. Na te mata’u ia tanuhia vau ma te ora i faatupu i roto iā’u i te ’arora’a ma tō’u pūai atoa i te afata pohe. I muri a’e i te mauiui ri’ari’a, ua ara mai au i muri a’e i te 10 mahana i roto i te coma. Ua parau te mau taote e e parari tāmau te tahi tuhaa o tō’u tino. O vau râ, ua parau au e ua ora vau! I muri a’e i te tahi mau hepetoma ha’api’ipi’ira’a tino tā’u iho i hamanihia, ua ’ite te taote ma te māere ua ora vau, e ua haapopou mai i tō’u hinaaro. Tera râ, ua vai huna noa te hoê ma’i: te pohehae upoo e te mau pe’ape’a ri’ari’a tei ha’ape’ape’a i tō’u tino e tō’u feruriraa.

I te putaraa mai i te fare ma’i, ua ho’i au i te Fare o te mauiui. Aita i maoro, ua pii tō’u mau metua rū’au iā’u i tō rātou fare, ’aita tō’u metua vahine i reira, no te parau mai ma te huru orometua no tō’u a muri a’e. No te tape’a i tō’u hau, e feruri vau i te ’ata e te ’ū o te mata o te Vénus de Milo i te plâtre, ’aita e upoo e e rima, e ti’a ra i ni’a i te hoê pae o te bar i roto i te piha fa’aea. Ua ta’i te ta’o « cuisiné » i roto i tō’u roro, e ma te ore e feruri, ua mā’iti au i te horo’a ia riro ei piahi tunu maa no te nehenehe e tamaa ma te î. Ua ha’api’i au i te Hôtel des Dunes o La Baule; i roto i te tahi mau ’āva’e, ua tuuhia mai iā’u te hamanira’a i te mau sauce, i muri iho te faaneheneheraa e te faanahoraa i te buffet o te mau hors-d’œuvre e te mau maa monamona. Te hamanira’a i te mau papa maa i te crustacé e te tuuraa i te mau ’ū na roto i te mau maa tupu, te mau hotu e te mau tiare o te faa’apu, e fa’aara i tō’u feruriraa. Ua mana’o te chef cuisine e o vau tāna piahi maitai roa a’e, e ua tohu oia i te hoê a muri a’e rahi. Tera râ, te ture tāmau e te faahou-faahou o taua ’ohipa ra, aita ïa i hamanihia no’u.

Te here o tō’u 15 matahiti, o te hoê tamahine Danemaka ïa, o Loni tōna i’oa. E rave oia i te ’ohipa au pair i roto i te tahi mau ’āva’e ha’api’ira’a i te lycée de La Baule-les-Pins. E here rahi tō’u nymphe i te pehe, te papai Farāni e te aai Celte. E au tōna mau hoa piahi i tō’u noho. Na Loni i hōro’a mai i te tahi mau pahono i tā’u mau uiraa no te mau buka nehenehe. Ua riro te tai’ora’a pehe ei pehe i roto iā’u e himene ra i te ti’aturiraa. Na te ’itera’a i te jazz i faati’a iā’u ia hamanihia i roto i tō’u upoo, nā roto i te mau aho o te natura, te mau himene atua. Ua riro te mau ’ū o te ’āi’a ei palette maramarama no’u. Ua hōro’a Loni iā’u i te mau api uouo e rave rahi e ua faati’a iā’u ia faaohipa i tāna boîte aquarelle. I roto i te mau repo, e peita vau i pihai iho iāna.

No reira, i te omuaraa o te tau ’ā’ati 1961, e no te tahi mau ’āva’e, ua ’ite au i tō’u vāhi i roto i te hoê pŭpŭ piahi nō te mau fenua ’ē, e aita rātou e tiai i te tahi mea nō’u maori râ tō’u vairaa, tā’u mau peita e tā’u mau pehe. Na te hamani maitai a Loni i haapapu mai i tō’u hope’a mau i roto i te toi. I te pae peita, aita te mau ’āua tote e hoê perspective papu, e mea fifi ia peita. E hia ta’ata te ite e o te mau repo tote te fare ha’api’ira’a teitei maitai roa a’e no te taa i te mau prisme o te maramarama e no te faaohipa i te ’ū i ni’a i te palette peita?

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

’Aita roa vau i ora hope roa mai i te ati o te papa rūrū, e noa atu tō’u huru tino pūai, e paruparu noa tō’u ora. Te ve’ave’a i roto i te fare tunu maa, tā’u ’ohipa feruriraa e te revaraa hope roa o Loni, ua pau tō’u pūai. Tō’u pūai feruriraa, tei ha’ape’ape’ahia e te mau māuiui e te mau vahiraa paruparu o tō’u tino, ua vai pinepine i raro. Ua parau te hoê taote ’ore i aravihi e épileptique vau, e ua faaî iā’u i te mau raau ’ore i tano. No tō’u oraraa, ua tamau vau i te tai’o e te peita, tera râ, mai te pire i te pire e te mau ’ino i muri iho, ua ’ohipa teie raau chemical i ni’a i tō’u feruriraa e ua tāpe’a i tō’u mana’o. I te hope’a, ua tae vau fatata i te ’ore e ite i te fare ma’i Pont Piétin de Blain.

Ua ’ite te taote Corman i te mau hape o te taote matamua e ua parau: « Ua rohirohi roa oia, e ti’a ia fa’ataoto iāna. » E hoê hepetoma rahi tā’u rapaauraa na roto i te ta’oto; ua fa’ataa te taote i te hoê antidépresseur māmā e te faafaaearaa rahi. I te putaraa mai i te fare ma’i, ua faaroo vau i teie parau: « E ti’a ia faaatea iāna i tōna ’utuāfare nā roto i te mau rave’a atoa, aore ra e nehenehe e hope i roto i te hoê ati rahi. » I roto i tō’u upoo, ua fa’ariro teie parau iā’u ei taata hara a muri a’e e nehenehe e ti’a i ni’a i te tahua taparahiraa. Ua ite au e nehenehe au e taui ei animara taehae e mata’u i te mau mea atoa, aita râ e mata’u i te hoê mea. Mai tahito mai, tō’u huru, o te paruru i tō’u metua vahine; i teie mahana, ua ha’ape’ape’a te mata’u iā’u iho iā’u. E ti’a ia fa’aru’e roa vau i te hade o Villa Tartempion.

A tiai ai i te revaraa, ua ti’a ia ho’i vau i La Baule-Escoublac, e ua ora vau i te mahana i te mahana na roto i te mau ’ohipa rau: pompiste, ’imi manu huna, caddie i te golf, ta’ata tai’a, ta’ata faa’apu, e te tahi atu. Ua ui mai tō’u hoa Michel Chelet: « E nehenehe anei oe e hoo i tā’oe mau peita i ni’a i te uahu o Le Pouliguen? » Mea maitai roa tōna mana’o; ua ha’amata faahou vau i te pāpa’i hoho’a e te ha’apūai i te mau huru ma te ’ū. I tō’u māere rahi, ua hoo vau i te tahi. Ua faaroo tō’u pāpā rū’au i teie parau, e ma te hoê huru ’ata ’utuāfare, ua hōro’a mai oia i te hoê carton o tāna mau hoho’a ’aita i haina, no te hoo. I te tau ve’ave’a 1963, ua tae te mau hoho’a a Émile Guillaume i ni’a i te uahu o Le Pouliguen, i ropu i te mau gouache i haina « AB ». Ma te huru ê, ua hoo maitai a’e tā’u mau ’ohipa ’āpī i tā tō’u pāpā rū’au. I mua i te manuïara’a o tā’u mau gouache, ua parau Dadé e fa’aineine oia iā’u no te tamataraa tomo i te École des Beaux-Arts de Paris; ua papu oia e ua rava’i tō’u taleni no te manuïa. ’Eita roa vau e ha’api’i i te kopi! Ia pāpa’i tō’u rima i te uahu o Le Pouliguen, o te vārua o te vāhi tā’u e fa’a’ite, e ’ere te hoho’a-faahou-ra’a noa o te vāhi.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I te omuaraa o te matahiti 1965, ua tae mai te hoê piiraa a te commissariat, nā roto i te huissier, no te « hoê ohipa e pā iā’u ». I muri a’e i te hoê tiairaa roa i te fare mutoi, ua fāri’i te commissaire iā’u e ua ui taue ma te etaeta: « E aha te nunaa tā’oe e mā’iti: Farāni aore ra Algérie? » Tō’u metua tāne, Boudjema Bessalem, nō te tumu Kabyle, e taata Algérie anei oia? O vau, Alain Lucien Bessalem (Mathius), nō te tumu Celte, ua fanauhia mau vau ei taata Farāni i La Baule, tera râ te tama’i o Algérie te vai noa nei i roto i te mau piha faatereraa a te hau. Tō’u vāhi fanau o Bretagne, e fenua Farāni roa: ua pāpa’i au « Français » e ua haina i te parau a te commissaire. Ua pepe hohonu au i teie titau mana ia mā’iti i tō’u nunaa; ua î au i te riri e te ahoaho, ua tae te taime, te taime rahi, no te fa’aru’e i teie ao maamaa.

I muri a’e i te tahi mau mahana i teie fa’ahaehaaraa a te faatereraa, o te mahana toru 5 nō Mē 1965, e hitu hora i te po’ipo’i. Mea hohonu roa te ninamu o te ra’i e ua faaî i tō’u vārua i te oaoa. Ma te hoê pute tua tei pāpa’ihia: « Merde à Dieu, j’irai sur le toit du monde ! », ua fa’aru’e au i te Fare o te mauiui no te haere i te purūmu o te pae miti. Ua î tō’u tino i te mana’o, e ua tuō: e tiamā vau! Tiamā… ’ē! Tiamā! Ua ti’a te hoê pereoo; ua parau te taata faahoro e haere oia i Paris, ua pahono au: o vau atoa. I tō’u 18 matahiti (i taua tau ra, 21 matahiti te matahiti no te riro ei taata paari i te ture), a vaiiho ai mātou i te presqu’île guérandaise e a tae ai i Nantes, ua taui tō’u i’oa, Alain Lucien Bessalem, ei « Mathius ».

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE IV - Paris, te mau uahu o te Seine

’Aita e moni, i tō’u taeraa i te oire pu, ua taa taue iā’u e e ti’a ia noho vau i ni’a i te mau uahu o Seine no te haere e haru i Paris; tō’u pūnǎna tei te hope’a o l’île de la Cité. I te pō, no te faafaaea, e hi’o tāmau tō’u mata i te hoê tumu saule pleureur rahi e rūrū ra; e tata’i te ata o tōna mau rau i ni’a i te pae o Seine. I muri a’e i te tahi mau pō hi’opo’araa, ua mana’o au e fa’aara i te mau ata tei hurihia i ni’a i te patu iti o te square e te quai du Vert Galant. No te faatupu i tō’u mana’o, e ti’a ia hoo au i te mauhaa pāpa’i. I te ahiahi i Les Halles, e aufau te mau ta’ata faa’apu maa tupu e 10 francs ia tauturu oe ia faatae mai i te mau pǔpǔ i roto i tā rātou camion. Ia tae au i reira, e mā’iti au i te hoê taata ahu ’ohipa faa’apu e e ui: « Ia ora na monsieur, e hinaaro anei oe e fa’ohipa iā’u i teie pō? » Ia fāri’i oia, e 10 francs tā’u no te camion taitahi i faataeahia. Hoê tuhaa o te moni no te maa, te tahi no te hoo i te mauhaa pāpa’i.

No te hamanihia i tā’u ’ohipa a muri a’e, e haere vau i roto i te pō e ’imi i te mau mana’o clair-obscur. Mea pinepine, i muri noa i te tahi mau taahiraa, e tae mai te hoê mana’o. No te fa’aî iā’u i te reira, e haere au nā muri i te mana’o e tae noa atu i te po’ipo’i. Ia ho’i au i te quai du Vert Galant, te rūrū noa ra te tumu rahi i te ao. Ua mo’e te ata o tōna rau, ua pohe te lamepa purūmu i piri iāna. I muri a’e i te faitoraa i te vāhi e te hi’opo’araa i te patu iti o te square, e ti’a iā’u ia tiai ma te faaoroma’i e tae roa i te taime e ’ōtahi au i ni’a i te uahu o Seine, ia nehenehe au e faatupu hope i tā’u hoho’a.

A tiai ai, ua ha’amata au i te tono i te ao nei i te mau parau no tō’u feruriraa e patoi ra. No te reira, ua faaohipa au i te hoê huru pepa haamǎrô tino papû, tā’u i rave mai i te mau WC o te mau café o te mata’eina’a. I ni’a i taua papa parau ra, ua pāpa’i au i te mau poroi e ua pǔpǔ i te reira ei pahi iti. Hoê poroi noa no te pahi; mea poto: « E ao merdique teie. » E ere te hamanira’a i tā’u mau pahi i te hoê huru faatupu-’ore-hia e aore ra te hoê obsession; o tō’u ïa raveraa no te feruri, no te tamǎrû i tō’u feruriraa e no te tape’a i tō’u mata i ni’a i te opuaraa o te tumu rahi. Ua ui te tahi mau taata: e aha te mea e tupu a muri a’e i teie maamaa pahi a’u?

Parau 1
Parau 2
Parau 3

Ua riro atura vau ei amirara nō te hoê pŭpŭ pahi rahi i hamanihia i te pepa haamǎrô tino, e ua tuō atu au: « A haere! A haere! E te mau toea itoito o te huitaata, a ora i tā outou tere! A tere atu i Le Havre, e ia tae i te moana, a haere atu i te mau ao o te mau mana’o ha’avare. » I ni’a i te uahu, ua ’ata te nahoa e ua taata’i i tā rātou mau tauera rima.

I muri a’e i te tahi mau mahana ha’uti i mua i te taata, i te hope’a ua ’ōtahi au, e ua faaoti au e pāpa’i i tā’u ’ohipa i ni’a i te patu iti o te square e te uahu o Seine. Ua anaana te mau lamepa purūmu, te rūrū noa ra te saule pleureur e ua ha’amata tōna mau ama rau i te faatae i ni’a i te ofai purūmu e te patu iti i te mau tā’iriraa ata iti roa. Hoê tō’u rima e pa’i i te tapa’o o te tumu raau, te tahi e pāpa’i i tōna otia ma te chalk a te taata toi. Mai te huru ra e e pe’ape’a te tumu; hoê noa mata’i iti, ua taui tōna huru. E ’ohipa vau ma te tape’a i te aho, e ia mana’o vau ua oti i ni’a i te parapet, e ti’a faahou ia apee e ia pāpa’i i ni’a i te uahu i te mau ata tei faahuru-’ē-hia e tae noa atu i te mea ’ore e hope, na te maramarama o te tahi atu mau lamepa. Ua titauhia iā’u ia fa’aara ma te chalk i te mau ata o te tahi mau tumu raau o te square.

Parau 1
Parau 2

I te mahana i muri iho, ua hi’o te feiā haere i te hoho’a, e ua haere haaati i te tahi mau tuhaa i pāpa’ihia i ni’a i te repo; ua ti’a te tahi e ua uiui. I te mea mau, aita e taata i huru mai e ua taa i te tumu o teie ’ohipa sauvage. Ua puta te mau mana’o naïf, ’ata, maamaa e te fulgurant. Te faautuaraa matauhia a te feiā hi’o: « E ti’a ia mauiui rahi te taata no te pāpa’i i teie, aore ra ia maamaa roa! »

I te hoê pō i Montparnasse, ua haere mai te hoê ’uri e ua faateitei i tōna avae i te a’a o te hoê tumu raau tā’u e pāpa’i ra i ni’a i te patu. Ua pāpa’i au i te ata o te animara ma tā’u chalk. I te ahiahi i muri iho, ua ho’i au e hi’o, i raro a’e i te mana o te hoê tumu raau hāro’aro’a, i te hoê animara rahi roa e faateitei ra i tōna avae i ropu i te oire. Ua tomo te hoê fa’a’itera’a i roto i tō’u roro: e nehenehe e hamanihia te hoê mana’o toi o te tomo huna i te pō. Mai reira mai, e ’imi au i te ata o te feiā here ma te huri i tō’u tua ia rātou; ua pāpa’i vitiviti au i tō rātou huru i ni’a i te mata o te fare, e ua riro ei tapa’o o te here.

Ua patoi tā’u mau graffiti i te peu matauhia o taua taime ra, te art conceptuel. E parau taua mana’o toi ra e mea teitei a’e te mana’o o te ’ohipa i tōna faatupuraa. I roto i tā’u mau huru graffiti i ni’a i te mau fare, ua vaiihohia te vāhi no te mau huru o te maramarama mahana e pō i mau i ni’a i te patu. Na teie mau hihi maramarama i ni’a i te fare e hōro’a i tā’u hoho’a i te hoê oraraa taa ’ē i te huru mau o te tumu i pāpa’ihia. Ua manuïa vau i te hamanira’a i te hoê piriti i ropu iā’u e te tahi atu no te tuō e o vai au. Ua ite maitai au e tei te omuaraa noa vau o te hoê raveraa peita. I te mau matahiti 1960, ua hinaaro vau e fa’a’ino’ino ma te parau no te art conceptuel: « Ua fa’aara mau te pissotière a Marcel Duchamp i te mau roro huru urinoir. »

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE V - Te mau ’ē’a huru ’ē o te providence

I te ’āva’e Tiurai 1965, ua nene’ihia i te nūmera matamua o te ve’a Paris Jour te hoê parau no tō’u faaoraraa i te hoê vahine tei hinaaro e pohe i roto i te Seine; ua hope taua aamu ra i tō’u tape’ara’a e te mutoi no te mea ua rūrū vau i roto i te pape. Na teie parau iti i aratai iā’u ia piihia e Cino Del Duca, taata mana rahi o te nūna’a ve’a e fatu o Paris Jour, tei pǔpǔ mai iā’u i te hoê ’ohipa i roto i te vairaa parau tahito o tāna ve’a. Te ’ohipa: e tâpû i te mau parau o te mau ve’a faufaa e e faanaho i roto i te mau tuhaa (politita, fa’a’iteraa, haavaraa, sotaiete, e te tahi atu). Te mea i fa’ahiahia iā’u, o te huru faanahoraa e te tapa’opa’oraa. Mai tō’u taime i roto i te aau o teie ve’a, ua tape’a vau i te ha’amana’ora’a o te huru morare ’ore e te oto o te mau taata pāpa’i ve’a e rave rahi. Te mau parau i vaiihohia i roto i te archive, e mana rahi ïa; e mau parau mau i fa’anu’uhia te mau parau papai, e mea au roa na te ve’a i te faahaere e te fa’ahuru ’ē. I roto i te purūmu, mea iti a’e tō’u mana’o no te mau fa’ata’araa huna. Te mau uahu o Seine i Paris, e mau vāhi ïa e nehenehe te ta’ata e haere mai ma te tiamā i te caste e te pŭpŭ tāna e piri atu.

No te haere ’ore e fifi i te mau galerie toi e te mau fare buka o te oire pu, e ahu mâ te taure’are’a e ’aita e fa’a’ite. I te tahi mau mahana, e ani mai te ta’ata iā’u ia hi’o i te piha ha’uti a Eugène Ionesco i te théâtre de la Huchette. E tae mai atoa te mau aniraa a te fatu o Caveau de la Huchette no te faaroo i te jazz. Ua patoi tāmau vau i te raau taero e ua faaea atea noa; e toru noa ’āu’a ’ava e rava’i no te faataero i tō’u feruriraa.

I te pō, e mana’o tō’u roro i te mau patu o te oire ma te hoê hinaaro tino a’e; i teie nei, ma te peita ’ore e horoi no tā’u mau graffiti, e parau vau i ni’a i te mau fare o te mata’eina’a ma te ’ore e tape’a. Ua mau tō’u ara i te hoê vāhi ’ore i hi’opo’ahia: te hoê chantier fare i rapae i te Quartier latin. Ua tomo vau e tō’u hoa Jelly i te pō. Ua peita vau i ni’a i te patu haaati i te ata o te hoê bétonnière; i roto i te huru o te vaha tufa sima o te mīhini, ua pāpa’i vau i te mau parau atoa o te riri tei ’ore i parauhia: « Connarde, abrutie, salopes, bouffe merde, etc. » I te otiraa o te graffiti, ua faaho’i mātou i te mau mea o te chantier i tō rātou vāhi, e ua tiai i te toea o te pō no te hi’o i te mata o te mau taata ’ohipa ia tae mai. Te mau taata matamua ua ’ite i te ’ohipa toi e ua faahiti i te mau parau ino ma te ano’i. Ua fa’ainohia te mau taata ’ohipa e te chef de chantier e ua faaue ia horoi i te graffiti. Ua mau maitai te peita uouo i te patu.

E nehenehe te tuuraa i te ’ū i roto i te mau vāhi i otia i te mau reni uouo e hōro’a i te hi’ora’a i te mau mana’o ’ore e nehenehe e faaau. No te hamanihia i taua mau ’ohipa ra, e hinaaro vau i te hoê fare ’ohipa mai te rahi o te hangar. Ua tape’a te mana’o o tō’u paruparu i tō’u aho; no te fa’āmāmā i te reira, ua hamanihia e au, e 50 metera fatata i te fare pure Saint-Séverin, te hoê graffiti 3 metera te aano i ni’a i te hoê patu « Défense d’afficher ». Ua ’ite te mau mutoi e tere ra i te slogan māmā: « Le Ciel Est Bleu »; i te commissariat, aita roa rātou e tâu’a i tā’u mau faataaraa. Ua fa’ataa te ture i te faautuaraa i te mau ta’ata hamanira’a e faahape i te ture. Ia au i te ture o te 29 Tiurai 1881, e nehenehe au e faautuhia i te moni. Tera râ, i tō’u 19 matahiti, e tamarii noa vau i mua i te ture; no reira ua ’itehia te hoê hara tano: vagabondage, e hoê hepetoma i te fare tape’araa. I te hope’a, i muri a’e i te 24 hora, ua ti’avaru te commissaire mutoi iho iā’u i rapae i te commissariat. Ua fa’a’ite tā’u ati mutoi i te huru fa’akata o te mau taata hamaniraa ture. Oia mau, na te minita Jules Ferry, peretiteni o te Conseil, minita o te Instruction publique e te Beaux-Arts, e te taata pāpa’i i te ture, i opani i te taata toi « Mathius » ia pāpa’i pehe i ni’a i te hoê patu ’ore e nehenehe e te repo roa.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua tae te tau ’ā’ati, ua ho’i mai tō’u pohehae upoo. Ia tae mai te to’eto’e, ua opua vau e tapi i roto i tō’u pereue rahi ma te mau ve’a, e ia tape’a i te mata o tō’u feruriraa i ni’a i te fare rama o te ora. I te afaraa o Tenuare 1966, i te omuaraa o te pō, ua taui te paari tio i Paris ei hoê patinoire rahi. I piri i Vert-Galant, ua ’ōtahi au i pihai iho i te ti’i o « Henri IV » tei mau i roto i te tio. Ua ite au i te hoê piha iti a te taata haapa’o purūmu i piri i Notre-Dame, i raro a’e i Petit-Pont, i ni’a i te mau uahu o Seine, e nehenehe e paruru iā’u. Ua haere au i raro i te e’a ma tō’u papa hope, no te mea ua tapo’ihia i te tio paari; tera râ ua ’ite au ua tāpirihia te uputa o te piha iti i te fifi. Ua faaoti au e haere e haapuni i Notre-Dame. Mea atâta te pi’ira’a i te e’a o Pont au Double i te fare pure rahi. Ua ’ite au ua opanihia te uputa o te fare o te Atua. I mua iā’u, te mata pōiri e te etaeta o te préfecture de police; i tō’u pae atau, te fare ma’i Hôtel-Dieu, mai te huru ra e aita e ora i roto. E ti’a ia ho’i au i Saint-Michel; no te rive gauche te ora.

Ua rūrū vau i te to’eto’e, ua haere nā nia i te Seine, ua apee i te quai de Montebello e ua tomo i rue du Petit-Pont. Ua fa’ahiahia te hoê rama faatereraa purūmu iā’u. I te mau tauiraa ’ū atoa, e mana’o vau i te hoê aho pehe e huti noa. Tau metera i mua i te purūmu fifi, ua fa’amārama te mau rama o café La Rotonde i te purūmu avae.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I roto i te fare, te parahi ra te fatu i muri i tāna caisse. Ia tomo au, ua hōro’a mai te barman e matau ra i tō’u ati i te hoê café no te fa’ave’ave iā’u. Ua parahi au i te hope’a o te terrasse i roto, ua huri tō’u tua i rue Saint-Jacques. Ua haere mai te hoê vahine e parahi i tā’u ’amuraa maa e ua paraparau mai. I taua taime ra, na te pāpa’i hoho’a i tauturu iā’u ia patoi i te mauiui o te rohirohi. Ua hōro’a mai te vahine i te hoê sandwich, e ua ho’i mai te tahi pūai. Ua ui tō’u taata faaamu i te tahi mau uiraa no tō’u huru oraraa; ua hi’o i tā’u hoho’a e haere ra e ua ui mai e taata toi anei au. No te fa’a’ite atu e te faatere noa nei au i te mau tupuraa, ua fa’ata’a atu au i te huru o te to’eto’e e te ’ore e ta’oto: e huru vavahi mārū ïa i te mau molecule o te vārua e te tino. Te mea maamaa ia ora te taata i te purūmu, o te opaniraa ia ta’oto i mua i te taata.

Ua ui mai tō’u vahine tauturu e nehenehe anei au e tiai iāna no te hoê taime poto. Mea huru ê oia; e parau oia e piahi i te Sorbonne, tera râ te rahiraa o te mau piahi vahine mea ’āpī a’e. Penei a’e e piahi vahine paari roa oia. Ua ta’oto hohonu vau no te rohirohi, e ia ara tō’u mata, ua puta faahou mai teie vahine ’ore e matahiti i mua iā’u. Ua hinaaro oia e hoo i tā’u hoho’a e ua fa’ataa oia iho i te moni. Te moni tāna i pǔpǔ mai e rava’i no te ora e rave rahi mahana, fatata e 100 francs i taua tau ra. Ua hōro’a au iāna ma te haapa’o i tā’u hoho’a; e hoho’a iho no tō’u feruriraa, mai te hoê taata tumu tei ite i te mure ’ore vāvā o tōna oraraa. I ni’a i te pepa, e puta te afa upoo ma te rouru roa e te ’ava’ava. E puta te mau hihi i te rae e e faatupu i te hoê mahana rahi. Ua tapa’o vau i te i’oa « L’homme qui entrevoit la vérité ». Teie ’ohipa, hoê ïa o te mau a’a niu o tō’u ti’araa peita. Na teie hoho’a i tapa’o i te hope’a o tā’u graffiti i ni’a i te mau patu no Paris. Te mea pe’ape’a, ’eita roa tō’u mécène e ite i te maitai o tāna ’ohipa aroha.

I te mahana atoa, e opani café La Rotonde i rue Saint-Jacques no te hoê hora no te tamâ, hou te métro a matara faahou ai. Ia ta’oto te taata i rapae i roto i te hoê poro ’ore e hi’ohia, e nehenehe e pohe i te to’eto’e; no reira e ti’a ia haere, ia tape’a, ia haere i ni’a i te verglas. I roto i te tahi mau hora, tā’u farereiraa here i café Polly Maggoo, i piri noa i La Rotonde, e riro ei faaoraraa i teie pō moemoeā ino. Ua haere te taime; ua haere au, ua haere; ua tomo Brigitte i roto i te café, o vau atoa.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE VI - E ’ata’ata tō’u mau varua

Te mau francs iti tā’u i fāri’i no tā’u hoho’a « L’homme qui entrevoit la vérité », ua tauturu iā’u ia tarahu i te hoê piha hôtel i rue de Seine. No te aufau tāmau i taua piha ra, ua faaoti au e hamani i ni’a i te mau tapawhā rahi linoléum i hurihia, te mau peita fa’aro’o ma te chalk. E tō’u hoa ati Jelly, ua fa’a’ite mātou i te reira i te mau vāhi rau i boulevard Saint-Germain. I roto i te tahi noa mau hora i te mahana, i ni’a tonu i te purūmu avae, ua hōro’a mai teie mau hoho’a chalk i te moni rava’i no te ora i te toea o te tau to’eto’e.

Ua fa’ave’ave te mahana o te tau fa’atupu i tō’u ivi. Mai tō’u taeraa i te oire pu, ua upo’oti’a vau i te po’ia, te to’eto’e e te ta’oto. I te hoê mahana, i te hope’a o te po’ipo’i, ua fa’aha’amana’o pūai mai te fifi o te oraraa e te hamanira’a iā’u. I mua i te bar Old Navy i boulevard Saint-Germain, ua ’ite au aita faahou tā’u pene. I te terrasse o te café, te parahi ra te hoê ru’au tāne ma te peni i ni’a i tāna ve’a; ua ani au e nehenehe anei e tarahu i tāna peni no te pāpa’i hoho’a. Ua ani mai oia ia parahi e ua pǔpǔ mai ia pāpa’i au i tāna ’amuraa. I tō’u māere, na oia iho i mā’iti i te tumu, ua hōro’a mai i tāna peni e ua ani ia hamanihia tōna hoho’a. Ua hi’o te taata i tō’u rima, aita i te hoho’a; ua paruparu tō’u mana’o, tera râ ua tamau vau i te pāpa’i i te mata mai te ropu mai e ua fa’atupu i te mau pǔpǔ reni rau no te piri atu. Aita te peni e pahe maita’i i ni’a i te pepa; ua hamanihia vitiviti e au te hoê rave’a e ua parau: « Ua oti! »

Aita te ru’au i huru oto aore ra mauruuru ’ore. Ua ha’amā au i tā’u ’ohipa ino, ua ti’a no te haere e no te haamoe i tō’u ’ore e aravihi. Ua haru te taata i tō’u rima e ua parau e e titau te hoê oraraa taatoa no te hamanihia i te hoê ’ohipa ’ore e manuïa-’ore. Ua parau papu e e ti’a ia ’ohipa mau au i tō’u taleni, e ua ani ia ho’i mai i muri a’e i te tahi taime. Ua ani ia haina i te hoho’a. Ma te ha’amā, ua parahi faahou au, ua rave i tāna peni e ua haina: « Mathius ».

— Mathius? ua ui te ru’au.

— O teie te i’oa e piihia ai au i La Baule.

Ua hōro’a mai te monsieur i te hoê enveloppe. A haamauruuru ai au no tōna hamani maitai, ua tuu noa vau i te reta i roto i tō’u pute. Ua haru faahou oia i tō’u rima e ua fa’a’ite oia iāna iho: Monsieur Aimé Maeght. Ua hinaaro mai oia i te hoê avatea maitai e ua parau e ti’aturi oia e farerei faahou iā’u aita i maoro. I muri a’e i te tahi minuti haere no te faaho’i i tō’u feruriraa, ua iriti au i te enveloppe: e toru tauatini francs! Hau atu i te ono taime te moni ’ava’e a te hoê taata ’ohipa. Tō’u mana’o matamua, e ho’i i Old Navy no te faaho’i i te enveloppe, tera râ ua mo’e te ru’au.

I tō’u Q.G. i café Mazet, rue Saint-André-des-Arts, ua ui au no te hoê taata i pi’ihia Aimé Maeght. Ua parau te fatu e taata hoo toi no te ao oia, e taata ha’aputu tao’a rahi e hoa no Braque, Matisse e te tahi atu mau taata toi o taua tau ra. Ua patoi Jelly i te horo atu i te huru ino mau o tō māua oraraa; ua parau ia faaea vau i te moemoeā e penei a’e o teie taata e hoê noa homonyme o te taata tuiroo i te ao. I taua taime feaa ra, ua faaho’i vitiviti au i tō’u feruriraa i ni’a i tā’u toi. ’Ē! E ti’a ia haere au no te faaho’i i tō’u upoo.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ia tae au i te pae o École des Beaux-Arts, i muri a’e i te tahi mau hi’oraa galerie i rue de Seine, te ’imi noa nei au e nahea ia ’ohipa no te fa’a’ite e e tano tō’u taata tauturu. ’Aita! Penei a’e ua hape oia i ni’a i tō’u taleni. Ua î au i te hepohepo, ua mana’o vau ua mo’e, ua ’ōtahi, ’ore e faufa’a e ’ore e ora. Te māmū pehe o tō’u metua vahine e te mau parau huna i ’āfa’ihia e tō’u māmā rū’au ua fa’arahi i tō’u mauiui. Taue, ua fa’aha’amana’o mai te mata o École des Beaux-Arts i te parau tu’ite i fāri’ihia e tō’u pāpā rū’au, e tāna pǔpǔ ia tauturu iā’u ia riro ei piahi. Ua tomo vau e hi’o i te fare; i roto, ua fa’ata’ata’a te mauruuru ’ore iā’u. I te uputa matara rii o te fare ’ohipa matamua, ua ’ite tō’u mata i te hoê piha ha’api’ira’a ’āno’i roa. I roto i te mau corridor, mai te huru ra e tei roto i taua huru ha’apa’o-’ore-ra’a ra te mau vāhi atoa. I te pae o te uputa, ua farerei au e piti piahi e paraparau ra; aita te mau ta’o e te mau mana’o tā rāua e parau ra i huru faufa’a no’u. Ua aroha atu au e ua parau e manihini au e e oaoa roa vau ia hi’o i te mau ’ohipa i roto i tā rāua carton. Ua fa’a’ite mai rāua i tā rāua mau ha’api’ira’a: e mau copie a te mau taata rahi e te mau ’ohipa abstract, e ha’amana’o te tahi ia Kandinsky.

Ua ui mai te hoê piahi mata au e nehenehe anei e tauturu iā’u. Ua parau au e ’imi au i te hoê stylomine Conté ’ore e moni rahi e te mau gomme; ua pǔpǔ mai oia ia haere nā muri iāna i te hoê fare hooraa mauhaa toi. Ua hoo au i te hoê pǔpǔ gomme, e toru carnet hoho’a, e piti critérium, te hoê boîte peita ma te gouache, te mau pinceau e te mau brosse.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I muri a’e i tā’u mau hooraa, ua haere ’ē au i café Mazet o Saint-Germain no te brasserie Maubert, i ni’a i te plaza rahi i te uputa o métro Maubert Mutualité. I muri a’e i te mā’itiraa i tā’u ’amuraa ’ohipa a muri a’e i te terrasse, ua tarahu au i te hoê piha hôtel piri i métro Cardinal Lemoine e ua ta’oto no te rohirohi.

I muri a’e i te hoê pō ta’oto roa, ua ara au, te pe’ape’a noa nei no tā’u hoho’a ino o te ru’au. Ua parau mai te piahi hamani maitai o École des Beaux-Arts e hou Aimé Maeght a riro ai ei taata hoo toi, e taata pāpa’i hoho’a e graveur taleni oia. Mai te peu ua hōro’a teie taata iā’u i te moni rahi no te hoê hoho’a ’ore roa e maitai, e taata fa’ahua maamaa anei au no te mea ua patoi au i te ha’api’i i Beaux-Arts? I te mea mau, te feaa nei au i te ti’araa mau o tō’u taata tauturu; e mea maitai a’e ia tape’a noa i te ha’api’ira’a tāna i hōro’a mai.

E mea mau, ua hape tā’u portrait, tera râ ua ite au i te pāpa’i hoho’a! E hamanihia faahou e au « L’homme qui entrevoit la vérité » ma te mine grasse, no te tamataraa i tō’u ti’aturiraa i tō’u rima. Ma tā’u pǔpǔ rahi gomme, ua papu iā’u e manuïa. E parau tō’u pāpā rū’au Guillaume e te taata e faaohipa i te gomme, e taata ’ore e ite i te pāpa’i; tera râ ua ano’i noa oia i te prouesse technique e te reni pehe. E ti’a i te hoho’a ia riro ei ô a te vārua, e ’ere ei chirurgie esthétique! E nehenehe te gomme e riro ei mauhaa e ’ohipa ai tatou i ni’a i te reni pene e tae noa atu i te fa’atino-ra’a i te mana’o. Na te pa’i ana’e, ua ite au i te gomme e fa’a’ino, te gomme e ha’aputu repo, te gomme abrasif, e te tahi atu.

E rave rahi mahana i te terrasse o café place Maubert, ua ’ohipa au ma te ’ore e faaea: E gomme au! E gomme au! E gomme au! Ua mana’o te mau taata ’ohipa o te brasserie e te tupu ra te hoê ’imira’a toi, e ua vaiiho iā’u i te hau. Te taata toi ’ore e mana’o iho, aita tāna e hoê ’ē’a hamanira’a tumu. Na teie parau i nati iā’u i te fanau-ra’a o te huitaata e i haapapu i tō’u oraraa iho. Ua puta te aravihi o te « gommisme », e nā reira atoa tō’u huru pāpa’i taa ê. Na te faaru’eraa i tōna iho faufa’a a te hoê ru’au i faati’amā iā’u i te tahi tuhaa o tō’u mau varua ’utuāfare, ma te faahepo iā’u ia fāri’i i tō’u oraraa ei taata toi.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE VII - Te here

A haere-noa-ai o Jelly i te oire, ua ’ite faahou oia iā’u i « café Maubert ». Ua fāri’i māua i te oaoa o te farereiraa, ua inu hoê, ua fa’a’ite i te tahi mau parau, e ua faaoti au e taui vitiviti i te vāhi. Ua pi’i au i rue de la Montagne Sainte-Geneviève e tae atu i place de la Contrescarpe, e ua parahi i brasserie La Chope. Mea iti tā’u moni, e e ti’a iā’u ia haapapu i tō’u huru pāpa’i « gommiste », ma te hōro’a ia Brigitte i te hoê hoho’a e piti afa mata e tahoê mai ei hoê mata. E riro teie peita ei icon ura o tō māua here. Ua fa’ata’a au i te taata i parahi i te ’amuraa piri iā’u i te faufa’a o te gomme, tei riro i ropu i tō’u mau manimani ei upaupa aore ra ei gouge no te ’īriti i te pōuri.

Ua titau te hoê pohehae upoo iā’u ia tapiri i tō’u mata no te tahi taime. Ua tae mai Brigitte, ua tuu au i mua iāna i tō māua portrait. Te ti’a ra oia ma te ’āfa’afa, ua pi’o mai, ua turu tōna rima ma tōna teimaha atoa i ni’a i te ’ohipa, ua ’apa mai iā’u e ua parahi. I muri a’e i te inu café, ua haere faahou oia, ’aita i mana’o i te rave i tā’u ô. Ua haere mai noa oia no te fa’ataa i te farereiraa no taua pō ra. I te hora ’ahuru ma piti i te pō, e iriti oia i te vasistas o te fare i ni’a i tōna piha i te 7e étage. Ua ha’ape’ape’a tōna huru iā’u, no te mea ua haamoe oia i tā’u ô.

I teie nei, te mea matamua i roto i tō’u feruriraa, o te tatau e nahea ia tae huna i tōna piha. I roto i te māmū o te pō, i piri i te hoê uputa o métro Raspail, ua haere au nā roto i te cimetière de Montparnasse e tae atu i mua i tōna fare. Te hoê échafaudage i ni’a i te fare piri e ravehia ra te ravalement, ua māmā ai tō’u pi’ira’a e tae atu i tōna vasistas. Aita i maoro, ua ta’oto vau i ni’a i tō’u opu i te fare i ni’a, ua mau tō’u manimani i te pae o te lucarne. I te tahi atu pae o te vitre, te ti’a ra Brigitte e hi’o ma te fa’ahiahia i tōna taata pī’ira’a. Ua ani mai oia ia haere mai i raro, e ua nati mai te parau huna rahi o te here iā māua i raro a’e i te ra’i î i te feti’a.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE VIII - TE MARARAMA E TE PŌURI

Ua ore faahou tā’u moni, ua ho’i au i tō’u Q.G. i café Mazet. Ua poto noa te farereiraa. Ua fa’a’ite mai Jelly iā Michel Delabre, te hoê tāne paari e hinaaro ra e hoo, i ni’a i te mau terrasse café, i te mau boîte allumette tāna i faanehenehe. Te mea i huti roa i tō’u ara, o tāna aravihi émaillage à froid. Ua hōro’a mai Michel D. i te hoê boîte, ua piri i ni’a iho te hoê papa plâtre faanehenehe. Ia tae te boîte i roto i tō’u rima, ua pi’o tō’u rima i te teimaha; mea maitai a’e ia hamanihia te mau papa māmā. Ua fa’a’ite mai oia i te hoê coffret tei faanahohia huru ’āno’i tāna mau gadget. Ua nuku au i te mau boîte no te hamanihia i te hoê hoho’a harmonia. Ia au vau i te damier, ua huri au i te boîtier fa’a’iteraa i mua i tōna fatu. Ua mana’o te taata paari e riro vau ei taata hoo maitai roa a’e nōna a muri a’e. I te mata’eina’a Huchette, tei reira fatata te mau fatu bistro e restaurant atoa e matau iā’u, ua tamau noa tā’u peu: i muri a’e i te aroha i te mau taata ’ohipa e te aniraa i te mana o te faatereraa, e hoo vau i te mau boîte i te mau taata e parahi ra i te amuraa.

I muri a’e i te tahi mau mahana, ua ha’ape’ape’a tō’u feruriraa i te mana’o e taui i te mau papa plâtre teimaha o te mau boîte allumette ei mau miniature peita. E Jelly, ua hoo māua i BHV i te mauhaa atoa no te petit céramiste à froid. Ua ano’i au i te gouache o tā’u boîte peita i roto i te produit émaillage, ma te ’ore e tâu’a i te mau faaueraa o te parau faaohiparaa. Ia ’ite Michel D. i tā’u mau miniature i piri i ni’a i te boîte allumette, ua riri roa oia i te mea ua faahuru ’ē au i tāna mau produit tei tapa’ohia « émail à froid ». Tāna « rave’a tahutahu » e vai noa i ni’a i te colle vinyle, e ia maro, e ti’a ia tapo’i i te vernis pūai. I teie nei, e ti’a ia faatitiaifaro vau i te fifi o te papa plâtre, mea fifi e mea ’ore nehenehe. E nehenehe te mau baguette raau angiangi, i tâpûhia i te faito o te boîte allumette e tei piri i te pepa bristol, e faatupu i te mea e hinaarohia. E tano maitai te papa ’ore e horo i te pape mai te plâtre no te peita miniature. Te mea rahi a’e, e hōro’a mai te reira i te hoê fenua ’imira’a reni e maramarama e faahouhia i te mahana atoa.

I te ahiahi atoa, e pǔpǔ vau no te hoo i te hoê fa’a’iteraa taa ’ē o te toru ’ahuru fatata boîte allumette peita, te huru mai te vitre. Tā’u mau figurine e tauturu iā’u ia ’ohipa i te ’ū. Ua ha’ape’ape’a tō’u feruriraa i te mau mana’o no te mau peita rahi e hamanihia i tō’u huru. Ua hamanihia e au tō’u iho École des Beaux-Arts i roto i te hoê piha hôtel.

I te hoê ahiahi, i te hoê poro pōiri o boulevard Saint-Germain-des-Prés, i raro a’e i te ti’i o Diderot, ua huti te mau hihi o tō’u boîte fa’a’iteraa i e piti tāne. Ua topa te pō e ua huri te mau rama pereoo i te mau ata poto e ’ore e tano i ni’a i tā’u mau boîte allumette. Te monsieur ma te reo Paniora, ua fa’ahiahia i te huru o te maramarama o taua taime ra i ni’a i tā’u mau miniature, ua parau mai e ia hi’o oia i tō’u boîte, e ha’amana’o oia i te mana’o matamua tei fanau ai tāna toi. Ua fa’ata’a oia e a ha’uti ai oia i te échecs i te pō roa, i raro a’e i te maramarama rūrū o te lamepa, ua hape oia i te case a nuku ai i te hoê pièce tei tairi i te tahi. Ua faaho’i oia i te mea hope’a i tōna vāhi e ua faahaere faahou i te pièce matamua i te ’ē’a huri. I taua pō ra, ua taa iāna e te ata tei huru mai e te nuku ra, no te rūrū o te lamepa ïa, e ’ere no te nuku o te pièce. I te mea mau, na taua auahi iti ra i nuku i te ata o te tahi atu pièce tei ti’a noa i ni’a i te échiquier. Na teie hi’oraa taa ê i fa’ataa i te ’ē’a o tāna oraraa toi. Ua pǔpǔ mai oia ia haere au i te hoê mahana i galerie Denise René, e 200 metera i te tahi pae o boulevard Saint-Germain, e ia ani no Soto; e oaoa oia i te fa’a’ite mai i tāna ’ohipa.

Te tahi atu monsieur, ma te reo slave pūai, ua mā’iti i te hoê boîte allumette no’na e ua hōro’a mai e 50 francs. Ua fa’a’ite oia i te hoê galerie peita i te poro o te purūmu e ua parau: « O vau, o Poliakoff; a haere mai i te hoê mahana e paraparau. » (Soto, 1923-2005, taata toi rahi o Op’Art e Art cinétique; Poliakoff, 1900-1969, taata herehia i roto i te art abstrait e te Nouvelle École de Paris.) Na te hooraa mai a Poliakoff i te hoê o tā’u mau miniature i faahepo iā’u ia uiui i tō’u tâu’a ’ore i tāna mau ’ohipa abstract. No reira, ia tomo vau i te galerie no te hi’opo’a i te hoê o tāna peita, ua fa’ape’ape’a tōna vairaa iā’u. Ua aroha mai oia e ua hōro’a mai i te hoê fascicule iti no te mau icône russe. Taue, ua hamanihia i roto i tō’u upoo te auraa i ropu i tāna mau ’ohipa abstract e te mau icône. Ia ui au iāna i te hoê uiraa taa no tāna matière peita: « Monsieur, nahea oe e ano’i ai i te gouache ia mau i roto i te peinture à l’huile? », ua ’ata mai Poliakoff e ua haere ’ē atu ’aita e pahono.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua ha’ape’ape’a tā Soto parau no te ha’uti échecs iā’u: e mea titauhia anei ia peita i te ata, aore ra e ha’afifi anei te reira i te pūai o te peita? Ua mana’o vau e a muri a’e, ’eita vau e peita i te hoê a’e ata i roto i tā’u mau ’ohipa.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I te tau fa’atupu 1967, ua ha’amata tō’u 20 matahiti, mea fifi tō’u toi i te faaamu iā’u, e ua parau Brigitte e hapū oia. E rave rahi mahana, ua māere roa vau, ua haere noa i Paris, mai te mea ua gommé au i te ao.

Te haamana‘oraa mauiui o te revaraa o tō‘u metua tāne, nā te hinaaro ana‘e o tō‘u metua vahine, e faahaere mai ia‘u i rapae i tō‘u huru ‘ore. E puta mai au mai roto mai i tō‘u ‘ore-roa-raa ma te mamae ‘ore e nehenehe e faataa i roto i tō‘u ‘ōpū, e ua pi‘i au : « E farii au i tō‘u tiaraa metua tāne, tera râ eita roa vau e faarue i tā‘u toi mai tā mama i faarue i tāna pehe. ‘Aita, eita roa ! » I taua tau ra, eita e nehenehe i te hoê tane e farii mana i te hoê tamarii fanauhia i rapae i te faaipoiporaa. I te tau topa, ua tapaohia tō māua faatanoraa o Brigitte i te fare oire, e nō reira ua farii-mana-hia tā‘u tamaiti o Laurent. Tau mahana i muri iho, ua haere au i rapae i te fare no te hoo i te hoê pu‘eraa avaava : i tō‘u taeraa noa i te hopea o te purumu, ua faarue roa vau i te fare o taua faatanoraa hape ra.

Ua riro te fare « La Méthode », i nia i te aua o te École Polytechnique, ei haapuraa nō‘u ; e fare inu e te fare faaoaoaraa iti e haerehia e te mau taata toi, te mau taata imi, te mau rave ohipa, te mau taata hamaniraa, te mau taata hauti, te mau taata ino e te mau taata poiete, e na reira e tamaru ai tō‘u feruriraa. E haerehia mai te reira vahi no te imi i te tahi maa taata, no te faaho‘i mai i te ito o vetahi ê i roto ia tatou. E haere atoa mai te mau mutoi no te mau parau huna a te hau e aparau e Madame Autrelle, te fatu vahine o taua vahi ra. I te ahiahi, e haere au e hoo i tā‘u mau afata umu auahi i roto i te mau fare tamaaraa, e ia oti tā‘u tere, mea au na‘u e faaoti i tō‘u po i roto i taua fare inu a te mau taata toi ra, ma te faaroo i tā ratou mau aamu oraraa i tairiihia e te ao ; e mea au na vetahi e paraparau no nia i te toi, e rave rahi hora matou e faaite ai te tahi i te tahi i tā matou mau iteraa, a mo‘e atu ai te ao nei.

I te café Mazet, e faahiti tamau noa o Jelly raua o Michel D. i te mau tohuraa ino roa no te ananahi politita o Farani ; aita te hoê e faaroo ia raua, no te mea ua tapo‘ihia tā raua mau parau e te ata e te piiraa a te mau piahi apî e orure hau ra. I rotopu i taua arepurepuraa o te feruriraa ra, e haa puai tō‘u mana‘o, tei haaputapûhia e te maramarama i roto i te marumaru o tā‘u au‘a taofe i nia i te airaa tei î i te mau mea. Te faaineine ra tō‘u mau taata-tapiri i tā ratou orure-hau o te mau « soixante-huitards », e nō‘u, mea faufaa a‘e te imiraa i te hoê huru hi‘oraa aita e marumaru no tā‘u au‘a taofe i te mau ha‘utiraa feruriraa atoa. Te mana‘o nei au e faaohipa i roto i tā‘u peni i te mau tahe o te maramarama mai ia « Poussin », ma te mau raina puai mai ia Fernand Cormon. I te pae hopea, na Cézanne e horoa mai i te ravea : e tia ia‘u ia faaore i te mau raina e faatupu i te hohonu, e ia mono i te reira i te mau paparaa peni paruparu iti, tei î i te maramarama. E na reira, tā‘u au‘a taofe i te tuhaa piti o te peni, e faatere ai i te mau mea atoa e haaati ra ia’na.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua taue noa mai te hoê taata rouru roa, ua taora i tāna pute tua i nia i te airaa e ua parahi i rotopu ia matou. Te hau‘a o te tere i roto i tāna pute ua faaho‘i mai ia‘u i te haamana‘oraa o te hoê parau-fa’a’ite no nia i Mustang. Ua piri tō‘u mata, e ua hi‘o vau i te hoê tane i muri, e haere ra i Nepal i roto i te hiona ‘ura-vai‘o‘a ; i tō‘u iritiraa i te mata, te ti‘a ra te hoê vahine apî i mua ia‘u. E taata mau oia, e ata mai ra ia‘u, e e huru Asia tōna mata. Oia anei te vahine faaipoipo no Mustang ? Ua aueue au i tō‘u upoo no te papu e te ara mau nei au. Ua parahi oia, ua aparau mâua, ua faaroo oia ia‘u ma te ata noa ; o Marie-Claire tōna i‘oa.

I roto i tā‘u mau haereraa no te hoo i tā‘u mau hoho‘a iti, ua farerei au i te taata peni Jean Moulin, tei opanihia iho nei tāna faaiteraa no te mea ua parauhia e peu faufau. Tei pihai iho i te place de la Nation tōna fare peni, e fare rahi roa, e ua faahiahia vau. E mea huru ê vetahi o tāna mau peni, tera râ e faahiahia au i te pae rave‘a : e tuu oia i te rau auro i roto i te peni hinu i nia i te tapa. E faahaamana‘o mai taua rave‘a ra i te tahi mau icon no Rusia e te tahi mau faaneheneheraa a Klimt. Ua iriti o Jean Moulin i te hoê piha e ua faaite mai i te hoê numera rahi roa o te mau hoho‘a hope‘a o te tino o te tane, i peni i nia i te pepa rahi, ma te faataa mai e e mau poroi hoo te reira. I muri i te hoê mamûraa roa, ua a‘o mai oia ia‘u ia ara maitai roa i te mau tuhaa o te parau faaau mai te peu e haina vau i te hoê kirimana e te hoê taata hoo peni, no te mea e faahepo mai oia i te hoê faito hamaniraa eita e nehenehe e amo. E taata faahoho‘a atoa o Jean Moulin no te vea Planète. I to māua faataa-ê-raa, e maha parau tei puta mai mai te hoê piiraa mamae mai roto mai i tōna ‘ōpū : « Tchou m’a tué ! » (O Monsieur Tchou atoa te taata nene‘i i te buka ava‘e Planète.)

Na taua farereiraa e taua taata peni ra i faaite roa mai ia‘u i te huru tîtî ture e faaohipahia e te rahiraa o te mau taata hoo peni. I te parau mau, mai te hopearaa mai o te tama‘i o 1940, teie mau pirinoa o te ahurea, ma te tauturu a te mau taata aravihi nounou moni e te tahi mau taata o te fare haapiiraa tei pi‘o, aita ratou e faaite pinepine i te mau taata poiete apî i te huiraatira. Te rahiraa o te mau taata toi poiete apî, e faarirohia ei « merde ». O vai ïa te nehenehe e maere i te toparaa o te ahurea Farani i te omuaraa o te senekele XXI ?

I te omuaraa o 1968, ua parau mai o Marie-Claire ia‘u e ua hapû oia. Ua faatupu tō‘u haamou-raa i roto ia‘u i te hoê pahuraa i roto i te feruriraa ; ua faatere tō‘u pû ora i tō‘u vai-ore-raa, e tāna ture matamua, o te opani ïa ia‘u ia faaite i taua parau apî ra. Ua tohu mai o Michel raua o Jelly e e tau u‘ana te tau faatupu no te mau titau a te mau piahi ; ua parau atu au ia raua ia opani i tō raua vaha rahi. Ua faaea te mau tohu ra, e ua titau mai ia‘u ia hauti ei arii o te taero i te hoê uaina iti haafaufaa ore. Eita roa vau e hinaaro e faaroo faahou i te nehenehe o na tau e maha. Ua riro iho nei au ei metua tāne no Laurent (tā‘u tamaiti matahiapo e Brigitte.) Ua tapo‘i te ava‘e Mei 1968 i te Quartier latin i tāna mau arepurepuraa piahi.

Te mau faaiteraa i te purumu e faahaamana‘o mai ia‘u i tō‘u mau mana‘o no te tau o te mau graffiti. Te mea pe‘ape‘a no te toi, ua patoi te mau taata faaiteraa i tā‘u mana‘o ia peni nīnamu te boulevard Saint-Michel. Tera râ, e itehia te hoê huru auaha i roto i taua orure-hau ra. I te po, e here te taata i te papai i nia i te mau patu. Te faahiti nei au i te mau parau a te feiā i faaea i te mau fare haapiiraa teitei, e te vai atoa ra te tahi mau parau o te nehenehe e faarirohia ei pehepehe. Te mau taata apî e ta‘i ra : « Sous les pavés, la plage ! » E i tō‘u feruriraa, e puta mai te hoê peni : te vai ra i raro a‘e i te ofai o te oire te one e te moana o te tahi ao e titauhia ia faatiamâ.

I taua tau ra, aita iho â e nehenehe i te tane e farii i te ture i te hoê tamarii fanauhia i rapae i te faaipoiporaa. Ua faaineine au i te haere i Tahiti no te farerei ia Marie-Claire e no te farii i tā mâua tamarii.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE IX - Tahiti

I te taeraa mai o te manureva i te tahua manureva no Tahiti Faa'a, e taata ratere au i haere mai e farii i te hoê tamarii. Tō'u utuafare apî a muri a'e, no te tumu Tinito, ua parahi i Tahiti mai te omuaraa o te senekele i ma'iri. Ua faataahia no teie Farani aita e parau tuite, te hoê ohipa i roto i te fare horoi pereoo i Papeete. Ua faatupu teie ohipa i te riri oioi i rotopu i te mau rave ohipa hau no Farani i tono-faahou-hia mai, e i te maere rahi o te mau Porinetia. Ua ite au i te hoê fenua Farani huru maere i rotopu i te maamaa. Teie tuhaa fenua i mo'e i ropu i te Moana Patitifa Apatoa, e pueraa taata Tinito rahi to reira, te mau « demi » no te mau tumu atoa o te faatere ra i te oraraa politita, e, papu maitai, te mau taata tumu o te fenua e taa ê tō ratou feruriraa i te feia no rapae mai. Aita i maoro i muri a'e i tō'u faataaraa ia Brigitte, ua faaipoipohia vau ia Marie-Claire; ua farii-mana-hia tā'u na tamaroa e piti, e aita â vau i taa maitai i tō'u taiao e i te mea i tupu ia'u.

I muri a'e i te tahi mau ava'e i Porinetia, ua ite tō'u metua hoovai tane i tō'u huru taa ê. Ua afai oia ia'u i tāna mau haapiiraa peita e te papai calligraphie i te Haapiiraa Philanthropique Tinito. Mea au na'u teie rave'a apî ma te parai e te inita Tinito. Ia tomo maua i taua haapiiraa ra, e faaea te hoê taata paari Marite uouo i te paraparau i mua ia'u. Ua parau mărû mai o Suky, te hoê taata hoo no Faa'a: « Te hi'opo'a nei teie taata paari i te mau tamataraa atomi Farani, e taata paha oia no te CIA. Mathius, i te Haapiiraa Philanthropique Tinito, e faateitei matou i te reva o te Haina communist, no reira e mea au roa na te Marite e te Farani ia hi'opo'a ia matou. »

Te tahi mau fare inu i Papeete, o te uputa ïa no te ao huna o Porinetia atomi. Ma te pûpû noa i te tahi mau inu, e nehenehe e noaa vitiviti mai te mau tarima titauhia i nia i te mau parau mana, hau atu i te haere i nia i te mau piha o te faatereraa. I te poipoi, i te uahu, o vau hoê o te tahi noa mau Farani no te fenua metua e parahi i te amuraa e te hoê pupu feia mana no te fenua i te terrasse o Vaïma. I te taime tamaaraa poipoi, e tapahi te hoê taote paari no taua pupu ra i te aamu o Tahiti e te mau motu mai te tapahi ra i te uru raau i te tipi rahi: « A haamana'o Mathius, e rahi Porinetia mai Europa, e e iti tōna taata mai Limoges! I te matahiti 1880, tō'u tupuna o Auguste Goupil, avocat, e hoa no te arii hopea o Tahiti, Pomaré V. I te hoê inu-rahi-raa, ua noaa i tō'u tupuna te tarima a te arii i raro a'e i te parau tuuraa i tōna basileia i raro a'e ia Farani. E, mai te peu ra e aifaito noa, mai te matahiti 1898, ua faahoro te Compagnie française des Phosphates d'Outre-Mer e ono ahuru matahiti i te puna phosphate i Makatea. I te mau matahiti 1950, ua hamanihia e taua taiete ra 500 tonnes phosphate i te hora, e ua rahi roa te moni tomo i te moni haere o Porinetia. I te matahiti 1962, ua tapiri te taiete no Makatea, noa'tu e aita roa te puna i pau. Tera râ, te whai ra Farani i te tahi atu opuaraa. Ma te tapiriraa i taua ohipa ra, ua ere Porinetia i tāna mau moni rahi roa a'e, e ua riro tōna faito hoo e hoo mai ei mea ino roa. I te matahiti 1964, no te rave i te mau tamataraa atomi, ua horo'ahia ma te ore e aufau i te Hau Farani e te Apooraa fenua o Porinetia te na motu Mururoa e Fangataufa no Tuamotu. Ua manuia te rave'a tahutahu a te Hau: i teie nei, e tahe mai te mau farane atomi a Farani i Porinetia, e ei tao'a apiti, te paruru i mua i te ture e te tahi atu mau fana'oraa no te feia e faaroo i te mau politita i haavîhia. »

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

E tape'a vau i te mau mea atoa o teie tuku-parau-vaha a te mau hua'ai a te feia faaea no rapae, tera râ mea au a'e na'u te haere e tautai e te mau Tahiti; i reira, e haapii au i tā ratou mau rave'a tautai e te tahi mau tuhaa iti o te mau aai tumu. Te imi mau nei au i te tahi mau mana'o hohonu no Porinetia. Ua tai'o pinepine au i te buka a Teuira Henry, « Tahiti aux temps anciens » (ua nene'i-faahou-hia e te Société des Océanistes i 1968). Na roto i teie mau tai'oraa faahou, ua tomo te tahi mau aai i roto ia'u, e ua haamata tō'u feruriraa i te taa i tō ratou mythologie. Ua iriti au i to Heleni i roto i te atelier a tō'u tupuna tane: ua faaea noa te huru animala o te mau taata no Olympe e tō ratou mau atua i te faainoino ia'u. E nehenehe te mau Porinetia e riri te tahi i te tahi e tae roa i te mau tusia mata'utia, tera râ e taa ê te maramarama o tō ratou mau atua i to te mythologie hellénique. E haere māmā tō'u feruriraa i roto i te cosmogonie porinetia.

I te hoê o tā'u mau tere i Mataïea, i Tahiti, ua fa'ati'a mai te metua tane o te hoê hoa Tahiti i te tahi mau parau no tōna utuafare i matau maitai i te taata peita Gauguin; ua vai mai te mau haamana'oraa no taua popa'a ra e haama ai ia faahiti. Ua mata'u tōna mau tupuna i te taata toi no tōna mau hinaaro taatiraa i te mau tamarii e tōna huru raciste. Te haaviivii a Paul Gauguin i te mau tamarii tamaroa e tamahine, e parau huna no te tau faatereraa fenua e mea fifi roa ia farii. Eita au e hi'o i teie haama na roto i te mata o te feia faaea no rapae, o te feia hamaniraa hoho'a teata, o te feia papai buka aravihi, aore ra o te hoê faatereraa Porinetia nounou moni, e hi'o râ au na roto i te mata o te mau « indigènes », te mau taata ua opanihia tō ratou mau tupuna e te aamu ia fa'aite i tā ratou parau, no te mea e numera noa ratou i rotopu i te rahiraa! I te tahi atu mata'einaa, e fifi fenua i rotopu i e piti Tahiti; e mea maere, e fa'aite mai te taata tataitahi i te aai taa ê no te fenua e titauhia ra.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ei haamana'oraa, hou te mau Europa a tae mai ai, aita te mana fenua no te taata iho i matauhia i Tahiti, maori râ no te Ari'i e tōna Tapu. I te mau matahiti 1840, ua riro te rave-faahapa-raa i te mau fenua e te mau arii e te mau raatira Porinetia ei peu matauhia. E tae noa'tu i 2017, te vai noa nei teie ei parau huna rahi o te sotiare. I te omuaraa o te mau matahiti 1970, te ho'i mai ra i Farani te u'i o te mau tamaroa toto ano'i, te mau « demi », ma te moni a te pomu atomi; e rave rahi ua noaa tā ratou parau tuite na roto i te tahi mau faati'a taa ê a te fenua metua, e aita roa ratou i ite maitai i te aamu o te u'i o tō ratou metua tane aore ra mau metua tane. E tomo ratou i te mau tiaraa faufaa o te fenua ma te aravihi ore i titauhia ia ratou.

Ua titauhia ia'u ia ora i rotopu i teie sotiare turu-atomi e haaviivii i te feruriraa. E ohi au i ni'a i te pae tahatai i te mau mea atoa no te faaî poto i tō'u hinaaro poiete. Ma te amu i te coral e te mau tao'a i faanavenavehia e te miti, e hamanihia e au te mau hoho'a iti ma te tu'ati i te mau tuhaa; ia tuuhia i ni'a i te hoê turu e ia faanehenehe maitaihia, e hoo atu tā'u mau sculptures i te fare toa Sincère i Papeete. Tō'u moemoeā, o te faaohipa i te mau tao'a faaruehia rahi a'e, tei hamanihia e te natura, tera râ e titauhia te hoê atelier rahi a'e e te mauhaa rahi a'e.

Ua haaparuparu tā'u mau tu'ati faanehenehe ia'u, no reira ua tamata au i te peita i te mau canvas no te hoê faaiteraa. Tera râ, e mau peita abstract ana'e te puta mai, e ua vavahi au i te hoê i muri i te tahi. E mau peita abstract ana'e; i te pae varua, mea fifi roa ia farii, e ua ma'ihia roa tō'u tino i tō'u faaea-noa-raa. Ua patoi noa vau i te peita i te hoê tao'a i kopi-noa-hia, ua mo'e ia'u te gommisme e tō'u huru papai. I roto ia'u, te abstraction picturale e piriiraa ïa o te feruriraa i reira tō'u mana poiete e paruru ai ia'na iho i te mauiui o te ao i faahepohia mai. Mai tō'u taeraa mai i Porinetia, ua faarue tō'u imagination ia'u; ua vai tō'u feruriraa ei mea ore, e ora noa vau i roto i te rupehu o te feruriraa, aita e tapa'o arata'i. Ua haape'ape'a roa te mana'o maamaa ia'u, e no taua tau ra, hoê noa peita abstract te toe ei ite no tō'u haamou-raa; ua fafau au e eita roa vau e vavahi ia'na, e e aro au i te huru mediocre o te taata i roto ia'u iho.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua puta mai te hoê mana'o uira: e hamanihia e au te mau tao'a iti i te auri no te faariro ei tao'a faanehenehe; ua ho'i mai tō'u ti'aturiraa. Te haamana'oraa o te pehe a te maréchal-ferrant no La Baule e tairi ra i te enclume te arata'i nei i tō'u varua. Ua hoo au i te chalumeau a te plombier, te enclume, te cisaille a-rima no te auri, te hama e te tahi atu mauhaa ta'u i mana'o e hinaaro. I te taeraa mai tā'u faaueraa maillechort mai Farani, ua faaoti au e hamanihia te mau bijoux; e auri pato'i teie, e ereere i raro i te auahi e eita e piri ma te ore e soudure. Mai te matauhia, ua haapii au na roto i te tamataraa e rave rahi, te pato'iraa i te mau peu tumu, e te faaoti papu. I muri a'e i te mau hepetoma aroraa i te auri, ua tae roa vau i te faahuru e te faatere i te reira ia au i te mau huru i hinaarohia. Aita e touret à polir, no reira ua rave au i te mau rave'a huna no te faaanapa i te bijou. Tera râ, te haapiiraa i te faamau i te hoê ofai tao'a, o te tuhaa fifi roa ïa.

Ua noaa mai ia'u te moni no te hoo i te tahi gramme auro e ario, e ma te hono i te mau tuhaa auri tao'a te tahi i te tahi ma te ore e soudure, ua hamanihia e au te hoê huru bijou taa ê, hamanihia ma te rima. Ua patoi te rahiraa o te taata no te fenua i tā'u mau tape'a manimani, mau tahei e pendentif, tera râ ua ite te mau ratere ona i roto i teie « bijoux » i te hoê nehenehe e faara'a i tō ratou huru. Ua mamae roa vau i te oraraa i ni'a i te motu i faainohia tōna peu tumu e te faatano i te taata i te moni atomi; ua riro Porinetia mai te hoê farii repo rahi no te mau mea huru atoa. Tera râ, i roto i te toru ahuru matahiti a muri a'e, e rave rahi feia hamaniraa bijou e tamata i te pee i tō'u huru sculpture i te auri tao'a. Mai te omuaraa o te taata nei, te hanahana o te ite i te ahu ma te ore e faaite ia'na iho i raro i te mau tapao poto o te fashion.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE X - TE MAU POE E TE TIFAIFAI

I muri a'e i tā'u mau imiraa i te mau faufaa natura o Porinetia, ua riro te iteraa i te poe ereere ei hoê o tā'u mau puna faaururaa no te tahi mau matahiti. Ua faaoti au e haere i Tuamotu, i te tumu o te fanau-raa o teie ofai tao'a calcaire porinetia. Ma te parau faati'a no te eke i ni'a i te pahi a te faatereraa, te Astrolabe, e te mana no te haere e mata'ita'i i te faaapu poe tamataraa, ua faataahia i te ture e ahuru noa mahana tō'u faaea i Takapoto. Tera râ, e taa ê te taime a te capitaine rave ohipa hau i te taime o te ture. Nāna e faatere i te tabula tere o te pahi, e ua faaoti oia e hau tō'u faaea i te motu i te ahuru mahana. I roto i te huna, te faaroo ra oia i te aniraa a te fatu o te hoê faaapu poe e hinaaro ra e faatere oia ana'e i te perliculture i Porinetia. Ua mana'o taua taata ra e, ia mau vau i reira e rave rahi hepetoma, e faufaa ore te ahu poe ereere i tō'u mata; i te parau mau, e tauturu oia ia'u.

Tei ia Monsieur Sixte Stein, te faatere o te Service administratif de la pêche, te hoê faanahoraa no te faatupu i te perliculture ei taiete no te maitai o te fenua. Ua faaruru oia i te mau sabotage e rave rahi a te mau politita e te mau taata iho, o te fana'o ra i te huru papu ore o te faatereraa Farani i mua i te mau faanahoraa faanavairaa faufaa atoa no Porinetia i rapae i te mau tamataraa atomi. Ua faatupu tō'u huru e tō'u ito no te rave ohipa i tōna here ia'u, e ua ti'aturi oia ia'u no te papai i te hoê rapport aita e mana no te faaapu poe tamataraa i Takapoto.

I reira, ua fa'aite mai te biologiste Auteraria e rave ohipa ra i taua faaapu ra ia'na ei taata hi'opo'a. Ua parau oia e, ma te tuu i te mau mohina tei faateimaha iti i roto i te roto, e tapao oia i te mau au atoa o te lagoon. Ua parau atu vau e e taata haavare oia e rave ohipa ra i te pato'i i te faanahoraa a te faatere o te Service de la pêche. Ua ite au i te hoê rave'a huru ino rahi i ni'a i te poe faaapu i Porinetia.

I te omuaraa o te mau matahiti 1970, e 79 noa taata i Takapoto; i nia i te motu, taa ê atu i te fare pure katolika, te vai ra te toea o te hoê fare auri no te tahi noa metera, te hoê fare haapiiraa, te fare oire e te fare toa maa. E piti aore ra hau atu binoculars to te utuafare tataitahi no te hi'opo'a i tōna taata-tupu. No te taime matamua, ua taa ia'u e i Porinetia e haamau'a te taata atoa i tōna taime no te hi'opo'a i vetahi ê.

E piti biologiste Tapone, i tono-hia mai e Porinetia, e hi'opo'a ra i te mau au e te mau ora o te miti i reira. Mai te poipoi e tae noa atu i te ahiahi te rave ohipa ra raua i roto i te lagoon, e te hi'opo'ahia ra raua i te atea e te tahi mau Porinetia na roto i te binoculars. Ua farii maitai raua i tō'u apiti; hoê o raua e greffeur atoa, te taata e tuu i te nucléus na roto i te tapahi i roto i te uaua o te oyster poe. Mea poto te taime o te mau Tapone i ni'a i te motu. I te ho'iraa mai o te goelette a te faatereraa, aita au i ite, ua ravehia raua i Papeete, e ua vai mau vau ei taata tapeahia i reira no te tahi mau hepetoma faahou.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua ma'iri te taime ma te ore au e papa'i hoho'a, tera râ ua papa'i vau. Hou tō'u imagination a hamanihia ai te mau parau, e ho'i te reira e 60 mirioni matahiti i muri, i te tau tertiaire. Ua ite au i te mana o te mau atua e faatae mai ra i te ora mai ropu mai i te Fenua na roto i te mou'a auahi. Ua faahuru au i roto i tō'u feruriraa i te mou'a auahi e tupu ra, e i muri iho e marua i roto ia'na iho no te riro ei atoll, ei afata nehenehe no te poe. Ua ite au i taua anoiraa fenua e coral ra e tamata ra i te tape'a i tōna lagoon. Ua mana'o au ia'u iho i roto i te apoo o te oyster poe, i reira te hoê haaviivii iti roa e tomo ai i roto i te intimité o te nacre. Teie greffon e tomo mai ra, aita e ti'aturiraa fanau, e tuhaa calcaire noa ïa; tera râ, no tōna mau parau huna rahi, ua faateitei te taata i te reira ei roimata atua.

I Takapoto, ia tae mai te taime o te ohi i te naissain oyster poe, ua pou mai te hoê Farani mai tōna pahi ma te mau pueraa farane Pacific. E popa'a oia e faatere ra i te hoê faaapu poe i Manihi. Ua haape'ape'a tō'u vairaa ia'na, e ua parau mai oia e i rotopu i te Paumotu, te riroraa ei « requin » e mea faaturahia. Ua ite a'ena au i te huru paari e te rave'a o te rahiraa o te feia no te mau motu. I muri a'e i teie aparauraa, ua papu ia'u e e ti'a ia faatupu i te hoê faaapu i ni'a i te motu aore ra atoll aita e taata, ia noaa mai te mau poe parau-ti'a ma te ore e ere i tōna varua.

Na te radio te mau parau i Tahiti. I muri a'e i e piti ava'e i reira, ua ite au e e tae mai te goelette a te faatereraa e tii ia'u. I te mahana hou tō'u revaraa, ua titau manihinihia vau e te hoê na hoa tautai maitai no te tamaaraa avatea. I tō'u haereraa i tō raua fare, ua haapouri te maramarama o te avatea i tō'u mata; ia tomo vau i roto i tō raua fare tumu, ua tapo'ihia tō'u mata i roto i te piha pouri. I mua ia'u, te ti'a ra te vahine e te tane, e i te tahi mau metera i muri, te vai ra te hoê ro'i tei tapo'ihia i te tifaifai. E ahu rahi te tifaifai, tei tuituihia i nia iho te mau hoho'a ahu e te mau û puai. I roto i te ao fatata pohe o taua piha tumu ra, ua au te mau tuhaa ahu i tuu piri i te tahi e te tahi mai te peu e te ti'a mai ra ratou i nia i te ro'i, e hamanihia ai te mau peita no te maramarama î i te û. Ua faamarama teie mau hoho'a û i te piha i roto i te haapouri. Ua farii au i te ô a te tifaifai.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua iriti teie iteraa i te hoê e'a no'u e tae atu ai i te hoê ao toi apî. E penei a'e ua ite atoa Gauguin, e vau ahuru matahiti na mua'tu i Porinetia, i taua huru ra o te û puai i roto i te haapouri. Mea pe'ape'a no te peu tumu porinetia mai te peu e ua huna oia i taua iteraa ra. No Henri Matisse, e faataa vau i roto i te tahi mau reni i tō'u mana'o no tāna haavare i te pae feruriraa.

Ei haamana'oraa, ua haaputu tō'u tupuna tane Guillaume i roto i te hoê buka iti i te mau tapao huna a te Celte tei ite-hia i ni'a i te mau satauro keresetiano no Bretagne. I te senekele 19, ua haapii te mau vahine faatere pure protestant i te tuitui i te mau vahine porinetia i te taime hoê e te haapiiraa keresetiano. Ma te paari, ua ite te mau vahine hamaniraa ahu porinetia i te rave'a no te huna i roto i te tapahi e te tuitui i te mau tapao no tā ratou haapaoraa tahito. I roto i taua fare i Takapoto ra, na roto i te tifaifai anaana, ua ite au i te mau huru mo'a no te hoê peu tumu tahito.

Ua faaea Henri Matisse e toru ava'e i Tahiti, e i tōna ho'iraa i Farani, ua ani oia ia Madame Pauline Schyle ia tono tamau mai ia'na i te mau patron tifaifai no Tahiti no te kopi. No te hoê taata poiete, te nebuleuse o te hohonu o te poe, aore ra te mau tuhaa ahu i faarirohia ei tapao nehenehe, e te mana'o no te hamaniraa i te hoê ohipa rahi no roto mai i te mau tao'a faaohipa-faahou-hia, e hoê â ïa ohipa no te hi'oraa i roto i te feruriraa. Tera râ, e moni rahi te titauhia no te faatupu i te hoê faaapu poe aore ra no te hamanihia i te hoê sculpture hanahana. Aita tā'u moni, no reira e ti'a ia'u ia imi i te mau hoa ohipa; tera râ, nahea e faati'aturi ai i te hoê Porinetia tei riro ei taata feaa no te nounou moni ino roa?

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Aita hoê taata i piri ia'u e au ra e ite e e patoi noa tō'u huru ia faarirohia vau ei taata moemoea vare no te mea ua haape'ape'a vau i te mau faufaa a te tahi. Tau taime i muri a'e i tō'u ho'iraa mai Takapoto, ua fa'aite mai te faatere o te Service de la pêche i te mau adjudication o te poe ereere no roto i te mau collection a te fenua. I te uputa o taua piha faatereraa ra, ua fa'aite mai te hoê rave ohipa i te mau poe pe'e (keshi) aita e faufaa rahi i te hoo. Ua faaara roa te huru taa ê o teie mau keshi i tō'u mana poiete. I muri a'e i te hooraa i te tahi mau pueraa keshi, ua hamanihia e au te mau bijou hoê-noa no te mau ratere ona, o te hi'o ra ia ratou ei ohipa toi.

Ua tae te parau no te manuia o tā'u mau hoo i te mau ratere e tae atu i café Vaïma. E pu no te mau mana'o maamaa o te feia mana porinetia taua fare inu ra. Ua parare te parau no teie Mathius e hoo ra i tāna mau hu'ahu'a nacre mai te tauihaa tao'a rahi, noa'tu e e ere oia i te taata toi e e ere i te bijoutier. « Nahea teie taata aita e mea e maia ai i te pato'i ia tatou? E ti'a ia faamāmūhia oia », o te mau parau ïa i tae mai ia'u. I taua tau ra, ua mana'o te rahiraa o te mau rave ohipa hau, feia mana e feia hoo e ua hope te faanavairaa faufaa no te nacre. Ei haapapuraa, ua tapiri te fare hamaniraa bouton hou te tama'i, no te mea aita faahou e oyster e ohi. Hau atu, ua ite te mau plongueur a Commandant Cousteau i te hoê vairaa nacre pohe i te ava no Takaroa. Papu maitai, te rave nei te tahi mau taata hamaniraa i te apoo oyster poe no te faariro ei tao'a haamana'oraa. Tera râ, ia haere te taime, ua mana'o ratou e eita e nehenehe te faaapu poe, no te mea e mo'e roa te nacre i Porinetia.

I te omuaraa o te senekele i ma'iri, mea here na te mau « autochtones », tei piihia hoi na mua « indigènes », te keshi ma te hoê here haamana'oraa. No te tahi atu, te Tinito e te feia no roto mai i te mau u'i ano'i, mea iti roa tō ratou faatura i teie mau poe pe'e aita e faufaa. I te pae hopea, ia hoo noa Mathius i te mau ratere ma te ore e tomo i roto i te politita, aita oia e haape'ape'a i te tahi.

Na te hoo o tā'u mau bijou i horo'a mai i te rave'a no te haere i Farani e hoo mai i te mauhaa bijouterie. I ni'a i te e'a i te tahua manureva, ua huti te taiao i tō'u ara hau atu i te matauhia. O Faa'a te vahi tauraa o te mau taata no te tahi atu mau motu. Mea fifi ia faataa i te û o te mau fare veve i te repo o te fenua. I roto i te iti a'e i te toru matahiti, o te taime matamua teie i faaea tō'u feruriraa i reira no te tahi taime.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE XI - Te taata ua mo'e tōna arata'i

I te matahiti 1973, i tō'u faaea i Paris e La Baule, te patoi noa ra tō'u utuafare e te tahi mau taata matau i Paris i tō'u vairaa ei taata taa ê atu i te taata faaoaoa. Ua mamae au i teie vahavaha huna, no reira ua eke faahou au i te manureva no Tahiti, no te tamau i te hamaniraa i roto i te faatea-ê-raa i te nehenehe o tō'u ao. I Porinetia, e ma'i mau te parau faaino e te parau tupu noa; mai te afaraa o te senekele 19, ua papa'i a'ena te mau faatere matamua o Porinetia ma te maere i te rahi o taua peu ra.

I roto i teie taiao ino i haamata ai tā'u tere ei taata hamaniraa bijou porinetia. I muri a'e i tō'u haapapuraa i mua i te tahi mau taata mana i te huru taa ê e te faufaa o tā'u mau bijou i hamanihia i te poe, i te 8 no Me 1973, ua puta tō'u i'oa i roto i te Journal officiel de la République française. Ua horo'a mai Porinetia ia'u i te tapao « Qualité-Tahiti » ei farii i te maitai o tā'u ohipa orfèvrerie e hamaniraa bijou. Ua faaturahia atoa te tahi atu joaillier. O te taime matamua ïa. Mai reira mai, aita faahou e taata hamaniraa i farii i taua parau faati'a « Qualité Tahiti ».

Ua oti i tō'u utuafare hoovai te hoê fare rahi i ropu i te oire, i mua i te fare rata no Papeete. Ua farii au e iriti i reira i te « Galerie Mathius » no te hoo i tā'u mau hamaniraa. Te rahiraa o te mau Porinetia, aita e huru i mua i tā'u mau tao'a taa ê i hamanihia i te auro paari, e aita ratou e ti'aturi. Tera râ, e itehia papu e no Porinetia teie mau bijou, e te vai ra i roto ia ratou te mau tapao taa ê o te fenua. Ua ino roa râ te peu tumu o te fenua, no reira aita te rahiraa o te taata e taa i tō'u hi'oraa i tō ratou fenua. Area te mau ratere no rapae mai, e hi'o roa ratou i tā'u mau hamaniraa hou a farii ai i tō ratou faufaa toi.

No te hamanihia i te mau huru bijou apî, e hoo au i te mau faanehenehe tahito tei vahavahahia e te mau fatu i muri mai. Ei hi'oraa, ua hoo au i te mau niho pe'ape'a tahito no Papouasie-Nouvelle-Guinée, te niho iore, te coral ereere, e te tahi atu. Mea au na'u e faatura i te mau peu tumu tahito ma te faamo'a i tō ratou varua poiete na roto i te mau auri tao'a. Hau atu, no te tahi mau ava'e, ua hoo atoa au i tā'u mau peita i roto i te galerie. Tera râ, aita tō'u taime no te peita i te mau ohipa maitai. Ua hape au i te faaoti e faaea i te peita.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I te hoê mahana, ua farerei au i te faatere o te taviniraa e mana'o ra i te 7e plan économique no Porinetia Farani; ua a'o puai mai oia ia'u e faaea i tā'u mau « moemoea » no te ananahi o te perliculture. Tera râ, no tō'u tiaraa ei artisan bijoutier e orfèvre, ua titau-manihinihia vau i te hoê o te mau tomite o taua 7e plan ra, i raro a'e i te faatereraa a te gouverneur. Tei reira te vice-président Francis Sanford, e piti taea'e perliculteur, te biologiste Auteraria no Takapoto, Sixte Stein e vau. Te tumu o te rururaa, o te ananahi o te poe. Ua faaroo maitai au i te mau parau atoa, e i tō'u taime parau, ua ti'a vau e ua toro i tō'u manimani i te biologiste Auteraria, ma te parau e e taata haavare oia e rave ohipa ra no na taea'e perliculteur e piti. Ua parau mai hoê o na taata faaapu e e faahapa oia ia'u i mua i te ture. Ua faaoti te gouverneur i te rururaa e ua haamǎta'u mai ia'u i te fifi ture. Papu maitai, aita e ohipa mana i tupu i muri a'e i tā'u faahaparaa, tera râ, no te tahi mau taata, ua riro vau i teie nei ei taata atâta.

O Marutea-Sud te hoê atoll no te taata iho i Tuamotu, e tano maitai i te mea ta'u e imi ra no te faatupu i te hoê faaapu poe. Ua tamata au i te hoo i taua atoll ra, tera râ ua parau mai te mau mana Farani e eita e nehenehe tā'u opuaraa, no te mea tei roto te atoll i te vahi paruru no te mau tamataraa atomi, e e ti'a ia vai aita e taata. Ua haere mai te hoê taata ona no Afirika, e imi ra i te faaea i Porinetia, e ani i tō'u hi'oraa no te perliculture. Ua ti'aturi oia i tā'u parau, e, mea maere, i roto i te tahi mau ava'e ua noaa ia'na te mau parau faati'a atoa no te faatupu i tāna faaapu poe i Marutea-Sud. E riro taua faaapu ra ei faaapu poe rahi roa a'e no Porinetia Farani.

I muri a'e i tō'u manuia ore ei perliculteur, ua iti roa tō'u hinaaro i te hamaniraa bijou, e tae roa i te fifi ia huna i tō'u faufaa ore. Mai te hopea o 1974, ua tomo marû tō'u oraraa i roto i te mau pato'iraa tao'a. Ua mono te ora-noa-raa i te ti'aturiraa, e ua haamata vau i te pou atu i roto i te hoê mamae varua mata'utia. E nahea vau e haamoe ai ia Tahiti e ho'i ai i tā'u peita?

I te hoê mahana, ua matara te uputa o tā'u galerie, e ua puta mai te hoê taata teitei, puai, fatata e maha ahuru matahiti, e moustache e te rouru re'are'a. Ua haere mai oia e aroha i te hoê hoa ohipa e te hi'opo'a ra i te opuaraa no te faaea i Papeete e iriti i te hoê atelier bijouterie. I muri a'e i te aparauraa roa e te maitai, ua pûpû au ia'na e, a tiai ai ia oti tāna opuaraa, ia parahi i te hoê tuhaa o tō'u atelier. O Alain K. tō'u hoa apî, e mea taa ê roa tāna huru bijou i tā'u. E taa ê atoa tōna huru. Ma tōna tino mai te hoê Gaulois, huru Obélix, mea au na'na te hamaniraa i te mau bijou faufaa rahi e te faaite-maitai-hia. I raro i tōna huru maitai, e taata hoo atamai roa oia. Area vau, e hamanihia e au te hoê piriiraa e te mau hoani ma te ore e topa i roto i te parau hoo haavare.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Tā'u noa mauhaa parau-haere maitai, o te hoê vitrine e toru ahuru i te maha ahuru centimetre i roto i te galerie o te hôtel Maeva Beach, fatata hoê ahuru kilometre i te atea i tō'u galerie. Ua tuu noa au i roto i reira i te hoê papa bronze, tei taraihia i te chalumeau ma te cuivre e te ario. Ua faanehenehehia te papa i te poe ereere, e tei nia iho tō'u vahi nohoraa e tō'u niuniu. Hoê noa bijou i roto i te vitrine ua navai no te arata'i mai i te mau taata au i te bijou e tae atu i tō'u galerie.

Mai tō'u taeraa mai i Tahiti, e tae pinepine mai te mau taata huru taa ê e te mau taata aamu maere e faati'a mai ia'u i tā ratou mau parau. I te mau poipoi atoa, e haere mai ratou i te café, e parahi i tā'u amuraa e e faati'a mai i tā ratou mau « parau huna ». Area te mutoi e te tahi mau taviniraa faatereraa, mea au na ratou e ui e rave rahi uiraa no tō'u oraraa na mua. Ia parau mai te tahi mau rave ohipa paranoïaque e e taata atâta vau no te pato'i i te atomi, e faahua maere vau. Oia, ua haere au i te mau faaiteraa i Paris no te pato'i i te pomu atomi, eaha ïa? Eita roa e mo'e ia'u te mau hoho'a o te mauiui o Hiroshima i ni'a i te mau mata teata no Paris. Oia, ua riri puai au i teie tamahine pohe a te ite a te taata, te pomu nucléaire, tei faatupu i te huru taata-ore. Oia, e patoi au i te farii e ua riro te rahiraa o te taata no Porinetia ei apiti i te mau tamataraa atomi i tō ratou fenua! Oia, e faahapa vau i te moni repo ta te Hau Farani e ninii nei i nia i te fenua ei hoo no te hau sotiare! Oia, e haape'ape'a e e faatupu riri i roto ia'u te rahiraa o te mau piha huna no te haaputu parau e hi'opo'a nei ia'u.

I te matahiti 2017, te feia i faahiti mai ia'u ma te manimani no te mau matahiti, na ratou e tarima i te hoê petition ia faahapahia Farani no te crime contre l'humanité no tāna mau tamataraa atomi. Eita faahou e hinaaro i te faahiti roa i te huru morare ore o te rahiraa o te piha politita porinetia, no te mea i te hopea e puta noa mai te parau mau i te maramarama. Tera râ, i te tau o te mau tamataraa atomi, ua riro Porinetia mai te hoê commissariat mutoi maamaa no te mau taata imi parau paranoïaque.

E ite rahi to Alain K. no te mau ohipa huna e piri i te mau faufaa o Farani, e e uputa to'na i roto i te mau taviniraa taa ê a te Hau. Ua riro oia ei hoa ohipa no'u i te atelier, e ua ite au i tōna oraraa tahito i Afirika, mai te hoê aamu héros no te bande dessinée huru taa ê roa. Ua ite oia i tō'u mau piriiraa kafkaïen e te tahi mau mana Porinetia, tera râ, no te mea ua hi'o oia i tā'u ohipa i te mau mahana atoa, ua taa ia'na e ua riro vau ei taata faaino-noa-hia ma te maamaa.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua rere marû te oraraa i roto i te galerie i rotopu ia maua; tei ia maua tataitahi tōna tuhaa atelier, e ua rave maua i te ohipa ma te au maite. Ia ma'iri te taime, ua rahi te hina o te mau poe, ua pohe te anaana o te auro, ua oto te mau ofai tao'a... Ua paari te magie o te faatahe auro i roto i te magma to'eto'e o tō'u feruriraa. Ua pau tō'u varua i te hiaai i te mau û peita. Ua iriti au i te i'oa « Galerie Mathius » i ni'a i te fare toa, e ua mono i te tapao « Williamson ».

Ua haere au i Farani e parau faahope i tō'u ruau vahine, e i tō'u ho'iraa mai i Tahiti, ua rave au i te ohipa. Ua oti vitiviti te mau parau no te tapiri i te atelier. E Alain K., ua haaputu maua i ni'a i te hoê amuraa rahi i te mau tao'a e te mauhaa faufaa. Ua rave maua e piti pueraa, ua huti i te tapao, e ua faataa maua ei hoa maitai.

I roto i te atelier o tō'u cortex, no te ora, e ti'a ia'u ia poiete i roto i te feruriraa i te mau ohipa rahi roa. E mau sculpture rahi o te mau mea atua: afa manu taa ê, afa totem maere. E hamanihia e au ma te mau papa raau no te mau huru raau taa ê, tei faataahia i te maramarama o te hoê fetia. I ni'a i te tahi mau hoho'a, e ninii au i te laiton tei faatahehia; i ni'a i te tahi atu, e horo'a te auri, tei faanehenehehia i te mau una huru tapao parau huna i te cuivre aore ra ario, i te hoê ora huna i te ohipa atoa. Ia tape'a mai te roimata no tō'u mana ore, e topa tō'u ti'aturiraa no te noaa mai te mau tao'a e te moni no te faatupu i te mau ohipa atoa o tō'u atelier i roto i te feruriraa. E ho'i teie mana ore i te mahana i opani ai tō'u metua vahine ia'u ia hauti i tā'u pehe. No reira e tiai au i tō'u poheraa, ia rave te tahi taata toi i tā'u haere'a pehe. I te hoê mahana, e hamanihia e te hoê tamarii taata pehe, no te faafaaearaa o te mau taata toi i faaino-hia, te pehe oto no te mau tareni i mo'e.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

A tiai ai, e ti'a ia'u ia ho'i i tā'u toi peita. No te ho'i i te mau matahiti 70/80, ua hape vau i roto i te poe. O te ahuru matahiti ïa o te metua tane; ua rahi te utuafare i e toru tamarii apî, e toru tamahine. Ua tai'o vau i te mau mea atoa, e mea taa ê tō'u ara i ni'a i te mau peu tumu tahito e te mau ite. O te mau matahiti papa'i atoa ïa. I roto i tā'u mau ohipa porinetia, o te poe te mea i pau roa ai tō'u ito. Ua arata'i te reira ia'u i te hoê e'a aita e uputa i roto i te oraraa; ua faanono'a i tō'u aua pehe o te mau û, e ua vai mana ore tā'u mau parau no te faaho'i mai. Te mau peita i hamanihia i taua ahuru matahiti ra, ua hope i roto i te abstraction. Te abstraction picturale, o te ta'oto-hia ïa o te poiete, o te hepohepo ïa o tō'u mana'o no te ao atoa. I te hopea o te mau matahiti 70, ua ite au e te pohe ra vau. Tera râ, ia au i tā'u mau ture, te « pohe » o te mau feruriraa hape ïa o te ao i piri ia'u, tei hope roa i te faaino i tō'u feruriraa.

Tera râ, te tamau noa ra vau i te hamaniraa parau ma tā'u dictionnaire; penei a'e e papa'i vau ia Camille Claudel aore ra ia Braque, e afata rata to raua i roto i tō'u aau. Ua riro anei au ei taata ua mo'e i te haamana'oraa no te mau e'a e tae atu ai i te mau û o te fenua o tō'u tamariiraa e i te mau bloc o tā'u mau graffiti matamua? Ua motu anei tō'u piriiraa i te imagination? Ua marô anei te puna poiete? Ua pau anei te apoo o tō'u combustible no te ora? Eaha te faufaa o te maramarama o te feruriraa ia faaatea te feruriraa ia'na iho i tōna mau puna? Eaha te faufaa o te hi'oraa atea ia riro te taata ei tamarii aita e metua no te pape iti o te mau archétypes e tōna mau û?

E ti'a ia'u ia faarue oioi i teie ao taata tei ino. O te e'a no tō'u ora, o te e'a â ïa ta'u i rave i La Baule i te mahana i haere ai au i te hora hitu i te poipoi ma te pee i te arata'iraa o tā'u mau taura tiaa. Penei a'e eita e nehenehe e ho'i i muri i tā'u faaotiraa. No te paruru ia'u iho, ua haere au e farerei i te hoê psychiatre. Ua faataa au ia'na i tō'u mana'o e ua maamaa vau no tō'u faatîtîraa i te mana poiete, e ua fa'aite i tō'u mamae e tupu noa ra i roto i te hoê ao e patoi i tō'u tareni toi. Ua ani mai te taote e nahea vau e mana'o ai e nehenehe e huna ia'u i roto i te hoê apoo iore. Hou au a pahono ai, ua hinaaro mai oia ia'u i te hoê oraraa maitai, e ua parau e aita tāna ite e faufaa no tō'u oraraa e haere mai ra. E parau mau tāna: e ti'a ia'u ia farii i tō'u iho huru no te vai mau.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Tera râ, nahea vau e faaite ai ia'u ia taa mai te taata, aita vau i pee i te e'a haapiiraa a te Éducation nationale? I te tahi taime, e ui au ia'u iho... E autodidacte anei au? Ua haapii au i roto i te atelier a tō'u tupuna tane. Ua haaputu e ua faaiti au i roto i tō'u roro i te hanere buka no te toi e te ite. E riro tō'u haamana'oraa ei mea rahi roa ia titauhia mai te mau haamana'oraa o tō'u tamariiraa. E ite faahou vau i tā'u mau tere atoa e Émile Guillaume i te mau artisan, forgeron, bâtisseur, e i te mau ohipa atoa i reira au i taa ai i te mau haere'a rima a te feia e ite. E ia haere au i te mau atelier i Paris, e farii maitaihia vau. Ua horo'a noa mai te mau taata toi i te tahi mau parau huna tei faara'a i tō'u ite toi.

Oia, mea roa roa tā'u mau haapiiraa e aita â i oti! Ua pato'i tā'u mau imiraa hohonu i te mau matahiti haapiiraa i te fare haapiiraa teitei no te haapii i te faahou i te mea ta te mau maita'i i hamanihia na mua. I muri a'e i te mau matahiti hape e te tamataraa, ua haapapuhia tā'u mau haapiiraa e te hoê ohipa mau. Tera râ, i roto i te sotiare, aita tā'u mau haapiiraa e farii-mana-hia; no te aha? Te rahiraa o te feia e parau tuite a te Hau, ua faaea i te haapii. E tamarii anei ratou aita e rahi tō ratou hiaai ite, e ua faaino roa te huru ture o tā ratou haapiiraa i tō ratou feruriraa?

Nahea e noaa faahou mai ai te ito, te hinaaro, te itoito? Ua riro te « pohe » ei mea eita e nehenehe ia'u e faaoromai! I te hopea o 1981, ua tae noa mai te hora o tō'u mo'eraa; ma te au hoê e Marie-Claire, ua faarue au i te mau mea atoa no te rave i « tā'u toi ». Te vai ra i roto ia'u te hoê here toi eita e nehenehe e tape'a, te haere ra i te pato'i i te faito e te oaoa utuafare. E tupu i tō'u oraraa te mea e nehenehe e tupu...

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE XII - Te haamou-ia'u-iho i manuia ore

No te taa i tō'u oraraa mai 1980 e tae atu i 1987, e ti'a ia ite i te fifi o tō'u mau piriiraa e te mau vahine. Tei te tau topa 1946 tatou, e i roto i te opu o tō'u metua vahine e tomo mai i roto ia'u tōna oraraa hepohepo. E génie pehe tō'u metua vahine, ua haaviivii-toi-hia oia i te omuaraa o tōna tamariiraa e te hoê metua tane tei faaite ia'na i mua i te taata, e e te hoê metua vahine tei tapahi i tōna mana poiete i te tau apî. No te aha oia i fanau ai e ono tamarii? No te aha oia i faarue ai i tāna toi, tōna oraraa, tāna pehe? O vau ana'e te taata i farii i te nehenehe pehe huna o teie taata pehe tei faahaehaa-hia. Aita oia i nehenehe e faataa mai ia'u e e faarue te académisme i te mau tareni aita e tano i te mau dogme a te mau faanahoraa. No reira ua opani puai mai oia ia'u, ma te ore e faataa, i te hamaniraa pehe.

Te mau metua vahine o tā'u mau tamarii, ua riro ratou ei vahi no tō'u oraraa sotiare. E vai noa Brigitte ei manuia poto o te here rahi no tō'u taa-ore-raa faaipoiporaa tamarii. E Marie-Claire, ua manuia te taea'e-raa i roto i te faaipoiporaa i nia i te mau hiaai; ua faaipoipohia maua fatata e afa senekele, e ma te paari rahi e farii maua i tō maua mau taa-ê-raa, noa'tu e eita e titauhia ia faaite tahi i te mau mea atoa.

I te omuaraa o te mau matahiti 1980, ua faahepo tō'u huru ora-noa-raa i tō'u mana'o ia farii i te hoê tura'i no te haapohe ia'u iho. I te hoê pō, ua tomo mai te hepohepo na roto i te mau inu oaoa i te comptoir o te hoê bar i Papeete. Ua huri te hoê melahi topa ei nymphe, e ua faahinaaro i tō'u nebuleuse inu ava. Tō'u farereiraa i teie naïade mai roto mai i te hoê peita a te taata peita ino roa no Montparnasse, Paul Gauguin, ua tauturu ia'u ia faaoti e tarima i te hoê pacte e tō'u imagination. I taua taime ra, ua faaoti au e ho'i i tā'u peita e tā'u papa'i. Ua tano roa te nymphe, e ua tano tōna i'oa i te ru o tō'u maamaa: Cocoly. Ua navai tōna nehenehe no te tarima i te hoê pacte mamae no te tahi mau matahiti.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua haere roa maua i roto i te hade o te hoê u'i porinetia tei pûpûhia ei tusia i ni'a i te fata o te faanahoraa politita pi'opi'o o Porinetia Farani. Tō maua pō matamua o te here rahi ua faauru ia'u i te « Regard sur mon art »; e testament philosophique no taua tau ra, tei nene'i-hia i 2002.

Hou tō'u farereiraa i tā'u naïade, te hi'o ra tō'u mata i te miti. I te hoê haereraa, ua tuu oia i tōna rima i roto i tō'u, e ua ite tō'u mata i te mau ata o te mou'a no Tahiti. Ua pûpû mai te maramarama-pouri o te uru raau i te mau uira iti û mai te mau prisme. Penei a'e e tapao huna teie o te haamana'oraa o te hoê nunaa tei iriti-hia i tōna iho fenua. Ua faariro tō'u nebuleuse poiete i te mana'o no te hoê ata atomi rahi e amu ra i te peu tumu o te hoê nunaa.

I te mau ava'e i muri mai, ua hamanihia e ua vavahi au i tā'u mau ohipa. I te pae o tā'u mau faaururaa peita, ua papa'i au i te parau matamua o « Regard sur mon Art ». E piti ahuru minuti na te pahi i Tahiti, i Moorea, ua faahaamana'o mai te û re'are'a o te hoê fare iti no te tarahu i te fare o Van Gogh i Arles. Ua faaoti au e parahi noa i te tahua matamua, i mua i te miti. E aueue te fare iti i te mata'i, tera râ mea maitai roa no te peita. Ua farii māmā Moorea i te taata toi o te fare re'are'a iti, tera râ i muri i te hau o te huru, e aamu horuhoru tō te motu.

Tō'u piriiraa e Cocoly e au i te hoê faaipoiporaa tama'i; te melahi topa e faaruru i tō'u mea matamua: te ora no tā'u toi. E hamanihia e au ma te ito fatata frénétique. I te tahi mau tau, e vavahi maita'i au i tā'u ohipa. Te matara ra anei tō'u puna poiete? I muri a'e i e piti matahiti, ua faarue maua ia Moorea no te faaea i te pae miti i Papara, i Tahiti.

Ua hamanihia vitiviti te fare, e raau ape te charpente. E rahi roa te tapo'i fare, ua tapo'ihia i te rau ni'au e ua pou e tae noa i te 1.5 metera i nia a'e i te repo. Aita e uputa, aita e haamaramarama; e ora matou i roto i te afa-pouri. I roto, ua hamanihia i nia i te pou te hoê papa raau fatata toru ahuru metera tuea, e mezzanine i nia. Te umu e te piha tamaaraa tei nia tonu i te repo; i nia a'e, te vai ra te mau uputa rahi i roto i te tapo'i fare e hi'o atu i te lagoon. I te tomoraa, ua papa'ihia: « Atelier de la Volupté », opanihia i te feia e imi noa i te navenave.

Ua fanau mai te hoê rave'a peita, e ua horo'a tō'u huru apî i te i'oa no teie mau ohipa atoa: te « Facettisme ». I te omuaraa, e huru tumu e te oioi te papa'i hoho'a; tāna ohipa, o te fa'aite i te mau mea ite-hia na roto i te mau esquisse no te faataa i te mau aua o te hareketanga o te mau û. Ua opanihia te faahou i te papa'i hoho'a: o te pae taa ê roa ïa o te gommisme. E vai pape te peita, e transparency taa ê to te û tataitahi; i te tahi taime e ha'uti te tahi i ni'a i te tahi, aore ra e tapo'i, mai te peu e te hauti ra tō ratou maramarama i te hoê symphonie pehe. Ua faaoti-mau-hia tā'u mau nekehanga parai, e e hopea roa. I roto i te hamaniraa i te hoê peita, e mea māmā mai te rere tā'u mau ohipa; e te mau hape atoa, noa'tu e mea iti roa, e puta mai ei tapao iho no te ohipa. E haere tō'u processus pictural i te pae taa ê i te mau stratégie académique. Te mea e fa'aite i te maramarama, o te ohipa i ravehia i te mau pae o te û tataitahi. E faata'a au i te mau bloc tataitahi ma te hoê reni violine.

Mai tā'u i rave i ni'a i te mau hoho'a o te mau revue i tō'u tamariiraa. No reira, te hi'o û o tō'u mau hu'ahu'a varua e pûpû i te mata o te taata mata'ita'i i te hoê maramarama mau no te hoê ao ite-ore-hia. E tamataraa pau-ito te mau taime ohipa no tō'u faatumuraa. Ia tae mai te pō ve'ave'a, e faarue au i te chevalet e haere e ora i rotopu i te tahi atu.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I te mahana i muri a'e i tō'u nebuleuse pō, e tomo mai te hinaaro « vavahi ». Eaha te vahi e toe no'u e no te melahi topa? E mai te peu o vau iho te « morcelé »?... No reira e haamou au, e tairi i tā'u mau ohipa, e hahae e e taataahi. Ia tae i te taime o Cocoly, i roto i tōna riri e taora oia i te toea o te mau peita i roto i te mata'i e tere na roto i te fare, ia rere ratou. Ua faahiahia noa vau i te aroha diabolique o te tauturu a te melahi topa. Tera râ, te hi'oraa i tā'u mau peita hu'ahu'a e rere ra i roto i te hihi mahana, e hamanihia mai te hoê faanahoraa peita a Georges Braque, e mea faahiahia. No reira e vaiiho au i te magie o te pato'iraa maamaa ia tupu i roto i te nehenehe rahi o te hoê aahiata surréaliste.

Tō'u hoa e taata-tupu o Rupe, ia ite oia ia'u e vavahi ra i tā'u mau canvas, e mamae oia ma te māmū; taa ê roa ia faufaa te ohipa i roto ia'na. I te hoê mahana, ua ani oia ia'u ia faaea i te vavahi i te mau mea atoa, no te mea te hinaaro roa ra oia i te tahi o tā'u mau peita no tāna mémoire hopea i te École normale. Ua au te parau a Rupe i te hoê detonateur i roto i tō'u feruriraa: te hamaniraa collage mai te mau toea o tā'u mau peita i vavahi-hia, e ohipa fanau e te faahiahia ïa! Te hamaniraa i te ohipa na roto i te collage e faahaamana'o mai ia'u i te toi huna o te tifaifai a te mau vahine porinetia i te tau tahito. Te faaohipa-faahou-raa i te mau tuhaa o te mau ohipa ta te taata poiete iho i patoi, e horo'a i te ora apî i tā'u mau peita. Ua riro teie ohipa faaora ei misioni varua: ia faaora i te toea o te hamaniraa a te taata.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4
Parau 5
Parau 6
Parau 7
Parau 8

Te hôtel Tahara'a, i te pae hitiaa o te râ o Tahiti, e pou mai na nia i te pae mou'a mai te pape topa e tae atu i te hoê marae (vahi mo'a no te haapaoraa tahito porinetia), fatata roa i te miti. I teie mahana ua tapiri, tera râ i te tau o te mau tamataraa atomi, e vahi ïa i tae mai ai te Tout-Tahiti no te mau pō faaoaoaraa e te mau faatere nuu e te mau ratere ona. Mea tano roa te vahi no te fa'aite i tā'u mau peita, e noa'tu te pato'iraa a te galerie toi o te hôtel, ua noaa ia'u te faanaho i te hoê exposition no te hoê hepetoma. Ua maere au i te iteraa e 400 taata i tae mai i te pō vernissage, e hau atu i te 1000 i roto i te hepetoma hoê; e mea faahiahia. Ua fa'aite te mau tumu parau matamua a te nene'iraa i te huru taa ê o tā'u mau ohipa, e ua arohahia i roto i tā'u mau peita te hoê tupuraa mau no te peu tumu porinetia. Ua farii au i te mau parau haapopou fatata e mea mau no tō'u anticonformisme, tō'u ite ma'iti, e te tahi atu.

Ua manuia te exposition, tera râ aita hoê taata i ite e e riri au i te mau exposition! E haape'ape'a ratou ia'u, e faama'i ia'u; e au i te haaviivii i tō'u intimité. Tera râ, no te tahi mau matahiti, i rotopu i te mau feruriraa mamae, ua ora maitai au na roto i tā'u peita i roto i te hoê huru oraraa aita e taura. Ma te taime, ua pohe marû noa te here fusion. Te melahi topa tei faaitoito ia'u ia papa'i pehepehe e tei tauturu ia'u ia haamou i tā'u mau ohipa, ua riro noa râ ei vahine maitai no tā'u toi. Na roto i tāna apitiraa ma te taa-ore-hia i te vavahiraa i tā'u mau peita, ua faatupu oia i te hoê faaitoito paradoxal i tō'u ito poiete.

E faaea tatou i Papara no te tahi taime, i roto i teie hinu no te mau peu ino tropique, i reira au i mana'o ai e ua ite au i te mau huru viivii e perversion atoa o Porinetia. I roto i te hoê fare aita e uira, e putuputu te hoê pupu apî huru taa ê no te faahiti i te mau pure e parauhia keresetiano no te « Renouveau Charismatique ». E haamata maitai tā ratou mau pō maamaa i te mau aniraa e te himene lotu, tera râ e hope noa i te raau taero e te maamaa pupu. Ua haape'ape'a ia'u te faatere-feruriraa a e piti vahine. Aita raua e inu, aita e rave i te raau taero, tera râ ua ite oioi au i roto i tā raua mau parau no te Renouveau Charismatique i te hoê reo e te maamaa e ere roa i to te hoê haapaoraa mau. Ua faaohipa raua i te maamaa mystique e prophétique, e mea papu e huru secte.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

Ua farerei au i te perepitero no te paroita piri, tera râ aita oia i anaanatae; ua tamau au, ua haere i nia i te hierarchy a te Ekalesia, ua faaararaa i te mau mana, aita e hua. Te tahi o teie mau apî e faito tamarii no'u. Ua mata'u au i te huru haama o te mau mana i mua i te fifi o teie u'i apî, no reira ua faaoti au e ho'i i te fare utuafare i Faa'a no te haapao i tā'u mau tamarii.

Tau matahiti i muri mai, ua tae na vahine poro maamaa e piti i te atoll iti o Fa'aite. Hoê â te mau taime haapiiraa-faahau. I muri iti a'e i tō raua revaraa, i te 2 no Tetepa 1987, ua mau te maamaa i te atoll. Ua tomo te oire iti i roto i te hystérie; ua haamata ratou i te tutui ora i te tahi mau taata no te hoê mata, te hoê haere'a, aore ra te hoê tapao a te diabolo. E vai roa Porinetia i raro i te tapao o te ohipa « Bûchers de Fa'aite ».

Parau 1
Parau 2

PENE XIII - Te tauturu taata e te mau haavare

Fatata e maha ahuru tō'u matahiti, ua tauturu tō'u oraraa taa ê ia'u ia ma'iri i te tau o te tamataraa aore ra te faautu'araa. Ua tiamâ vau i te camisole o te mau peu maitai e te mau ture mata'u, no reira mea fifi ia'u ia farii i te mau hapa o te faanahoraa sotiare e politita o Porinetia. Tera râ, i te mahana i pohe ai Andy Warhol, i roto i te hoê aparauraa no te toi e te hoê franc-maçon no te Grande Loge nationale française, ua pûpûhia mai ia'u te tomoraa i roto i te spirituality maçonnique.

Ua riro vau ei franc-maçon i te 5 no Me 1987, e aita i maoro ua tatarahapa au i te horo'araa i tō'u ti'aturiraa i taua hoa ra. No te mea, i roto i tō'u mana'o hohonu, ua ite a'ena au e e farii au i te mau tairiraa rahi a te hoê sotiare initiatique tei faahotu i Porinetia i te mau parau huna pisinisi e politita e pato'i i te idéal maçonnique. E tae mai i teie mahana, aita e nehenehe ia'u ia horo'a i te hoê faataaraa paari no tō'u maamaa i te tomoraa i roto i te hoê loge e, i raro i te haavare o tōna mau faatere, te i'oa ana'e te maçonnique. I muri a'e i te hoê aroraa fatata ahuru matahiti no te morare o te maçonnerie régulière, ua horo'a au i tā'u parau faaea i te Grand Maître i 1998.

Ia feruri au aore ra ia apiti au i te mau opuaraa a vetahi ê, mea piti noa te mau faufaa moni. I 1988, te mea rahi roa i roto i te oraraa o Christian G. o te peita; e taata toi apî e 25 matahiti, ua ani mai ia'u ia haamaramarama e ia tauturu ia'na ia faahohonu i tōna ite e tāna technique peita. E rere haere tāna ohipa i ni'a i te cubisme aita i taa. Ua faaoti au e faaohipa i te hoê « traitement de choc ». Ua ite au e e faaroo noa oia ma te afa tari'a, no reira ua parau au e te rahiraa o te mau taata peita e mediocre. Ua taa ia Cézanne, e ua opani oia i te tomoraa i tōna atelier ia haere Gauguin i taua vahi ra. O Braque te taata i hamanihia te cubisme, e Picasso, ma tāna « Demoiselles d'Avignon », i tōna farereiraa i te toi Afirika, ua mana'o e ua ite oia i te hoê uputa faaora no te cubisme. Papu, ua tauturu teie feruriraa hape ia Pablo i tōna hororaa mai tōna académisme natura, tera râ ua manuia ore tōna farereiraa varua e te toi tumu.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4
Parau 5
Parau 6
Parau 7
Parau 8

I te hopea o teie senekele, te ora o te mea mau i roto i te toi primitive tei Papouasie-Nouvelle-Guinée. I reira, te mau taata no Sepik tei faahiahia ia'u, taa ê roa te Mundugumor. E haapii te mau metua vahine i tā ratou mau tamaroa ia riri i te metua tane ia riro ratou ei taata haapohe i roto i te sotiare. E haapii te mau metua tane i te mau tamahine ia riri i tō ratou metua vahine, e na ratou e paruru i te hua'ai utuafare. E sotiare primitive pi'opi'o e anthropophage teie Mundugumor. E fa'ahoho'a maitai teie nunaa i te faanahoraa utuafare, sotiare e politita paranoïaque o Porinetia Farani tei ino i taua tau ra.

Noa'tu te huru faaoaoa e te faarahi o tā'u mau parau poto, ua niuhia tā'u parau i ni'a i te mau parau papu e te mau papai. Ua faatupu au i te hoê piriiraa i rotopu i te buka a Margaret Mead, « une éducation en Nouvelle-Guinée », te mau ino taata-ore o « Tahiti aux temps anciens » a Teuira Henry, e tō'u oraraa i Porinetia nucléaire. E hauti te Mundugumor i te vivo ihu! Te vivo, o te upaupa matamua ïa a te taata primitive. E pahono te vivo i te hā atua; e upaupa mo'a no te fa'aite i tōna varua e tōna hinaaro i te mau faaururaa aita e tino.

No reira, i roto i te tahi noa mahana, ua faatupu maua e Christian G. i te « Atelier du Sepik », e ha'uti parau ma te arearea e te faatupu i te ito riri e te tama'i o te Mundugumor i mua i te sotiare o te tahi atu taata. E ti'a i te taata tataitahi ia rave i tāna ohipa i roto i te tiamâraa, ma te ore e taura o te heritage aore ra te convention.

I te tomoraa o te mata'einaa faatereraa i Papeete, te faatere ra te mau metua o Christian G. i te café-restaurant Le Manava. I te tahua matamua o taua fare ra, te vai ra te hoê piha aita e taata, e hoê haamaramarama rahi tei faamǎrû i te maramarama no muri; mea tano roa te reira. Ua tuu maua i tā maua chevalet e ua parau i taua vahi ra: « Atelier du Sepik, interdit aux faux culs ». I taua tahua atoa ra, e piti cabinet avocat.

I 1988, ua faahaamana'o te Manava i te huru o te hoê sous-préfecture i Farani. Aita i maoro, ua faanaho au i tō'u vahi hi'opo'araa i te hoê tuhaa o te terrasse i piri i te trottoir o te hoê carrefour i avenue Bruat. I roto i te iti a'e i te piti hanere taahiraa, te vai piri ra te Palais de Justice, te Police, te Haut-Commissariat, te Palais présidentiel, te mau ministère atoa e e rave rahi taviniraa a te fenua e a te Hau. Ua hi'o au i teie pupu rave ohipa hau, taata ture, expert, ministre, taata huna, mutoi, journaliste, ma te ore e mana'o hape na mua.

E au noa tā'u mau mahana. Fatata hora pae i te poipoi, e haamata au i te tere i te mau pâtisserie o te oire. I pâtisserie Hilaire, e aroha au i te mau « taata e ite » e e farii i te mau parau apî e te mau parau huna no te mau ohipa e tupu ra. I pâtisserie La Marquisienne, e farii au i te mau parau no te mau ohipa taata; e roo tō taua vahi ra ei makete parau faaino no te mau mârô taata-tupu e te mau haaviivii utuafare. I café Vaïma, e farerei au i te mau « demi » porinetia ona o taua tau ra, e te tahi mau Tahiti paari e vai noa tā ratou parau aore ra aamu iti no te faaite mai ia'u.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4
Parau 5
Parau 6
Parau 7
Parau 8

I te hora hitu i te poipoi, e tae au i café Le Manava, e i muri a'e i te café au lait, e haere au e peita i te Atelier du Sepik. Ua ho'i mai i tō'u feruriraa te hoê mana'o no tō'u tau apî: te hamaniraa i te hoê alphabet. Ua huri teie vahi apî e tupu ra ei neologisme: te Analphabet. E parau graphique teie no te pato'i i te mau maamaa o te orthographe. Te huru o te reni o te tapao tataitahi e fa'ahoho'a i te hoê reta rahi e reta iti o te alphabet latin. Ua faaoti au i teie Analphabet ma te hamaniraa i te hoê fonte typographique (a hi'o « Regard sur mon Art »). Te iritiraa mai i te reta tumu tataitahi i roto i tō'u cortex ua titau i te ito feruriraa rahi e te tamau. Tō'u Analphabet o te hamaniraa-faahou-raa ïa i te mau niu o te graffitisme ta'u e parau ei tumu no tā'u toi. E toru matahiti ua faataahia no te hamaniraa i na icon 65, tei tuuhia i te INPI.

I te hoê mahana, ua iriti te hoê Porinetia i te uputa o te Atelier du Sepik; e taata rave ohipa no te cabinet avocat piri i te atelier. E farerei pinepine au ia'na i te terrasse o café Le Manava. Mea anaanatae na'na te toi, e e roo ino roa tōna ei indépendantiste. Ua haamata maua i te hoê aparauraa roa no te peu tumu, ma te mau faataaraa politita e philosophique no Porinetia, e i te pae hopea ua tupu te hoa.

I muri a'e i tā'u mau tamataraa puai i rotopu i te franc-maçon, ua faariro tō'u mau piriiraa e te mau indépendantiste porinetia ia'u, i roto i te mata o te mana porinetia e te mau pǔpǔ politita, ei mata o te pato'iraa atâta e ti'a ia haamǎrû roa. I te tau ve'ave'a 1990, i muri a'e i te mau fifi sotiare rahi, ua pûpû au i tō'u hoa juriste e, e te tahi atu mau taata o te sotiare, ia faatupu i te Ligue des droits de l'Homme de Polynésie. Ua riro te avocat porinetia Stanley C. ei peresideni matamua, e ua ma'itihia vau ei secrétaire général.

I te omuaraa o te mau matahiti 2000, i muri a'e i te mau haavare a tōna peresideni mana, ua riro teie taatiraa tauturu ei Ligue polynésienne des droits humains. No te paruru i te Ligue i te mau opuaraa huna a te mau pǔpǔ politita, ua riro vau ei peresideni. I 2005, i muri a'e i tō'u papairaa i te rapport « Halte aux mépris » (e tano noa i 2018), ua mana'o au ua oti tā'u misioni, e ua faaea vau i teie taatiraa. Tera râ, mea faufaa ia ite e, noa'tu te mau rave'a huna a te tahi mau faatere, ua vai tiamâ roa te Ligue i te mau pǔpǔ politita. E, taa ê i te parau faaino tamau no'u, aita roa vau i aufauhia aore ra i riro ei rave ohipa moni na taua Ligue ra. Area rā, ua pau rahi tā'u moni no te reira, no te mea aita e subvention a te Hau, a te mau faatereraa o Porinetia, aore ra a te mau mana faatere motu (député, sénateur) i tae mai.

I roto i te rahiraa o te mau aroraa a teie taatiraa, e tape'a tatou i te hoê e fa'aite maitai i tō'u haere'a toi. Mai te statut d'autonomie interne i 1984, te centre pénitentiaire no Tahiti-Nu'utania tei raro a'e i te mana o Porinetia. E mea papu e, e mauhaa mana teie fare tape'araa no te pǔpǔ faatere porinetia.

I te omuaraa o te mau matahiti 1990, ua horo te hoê taata tapeahia i ni'a i te tapo'i fare no te ape i te haavîraa a te mau gardien. Ua ite matou e ua pohe te hoê taata, e ua mana'o te mau mana e e nehenehe e tupu te orure-hau i roto i te tahi mau hora. I te parau mau, teie fare auri pohe, tei faaterehia e te mau clan e aro aore ra e faaau, ua mauiui i te ereraa o te mana a te Hau. Ua ite te Ligue des droits de l'Homme de Polynésie e e tupu te ma'itiraa i te taata ei tusia ia horo te Hau aore ra ia faarue i tōna mana tumu.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4
Parau 5
Parau 6
Parau 7
Parau 8

Ua ti'aturi roa te mau magistrat i Papeete i te tano o te ohipa tauturu a te Ligue, e ua horo'a ratou i te parau faati'a mana i e piti mero no te taatiraa ia imi i te parau no te orure-hau i Nu'utania. No te hoê hepetoma, te peresideni e vau, ua imi maua e rave rahi hora i te mahana i roto i te mau huru tape'araa paranoïaque, i roto i teie vahi teimaha i te riri o te tahi e te taa-ore o te tahi atu. Ua faaroo te mau magistrat i tā maua mau hopea e ua farii ratou. Ua rave faahou Farani i te mana i ni'a i te mau fare auri mai roto mai i te fenua Porinetia, e ua ho'i oioi mai te hau i roto i taua fare auri mamae ra.

Ma te ore au e ite, ua faaho'i teie tere fare auri ia'u i te mau mata'u o tō'u tamariiraa iti, i te mahana i faarue ai tō'u metua vahine ia'u i roto i tō'u berceau. Ua fifi tō'u tino i te ora faahou i muri a'e i te ito o taua aroraa tauturu ra. I roto i tō'u feruriraa, ua tupu te mana'o no te hoê peita rahi: nahea e fa'aite ai i te mamae o te faarueraa e te mana ore o te taata nei? Ua tapiri au no te tahi taime i te buka o te Analphabet.

Te tumu e te i'oa o tā'u peita: « Nu'utania » (te fare auri no Tahiti). I te omuaraa, ua patoi te papa'i hoho'a e te mau û o teie peita rahi i te puta papu i roto i tō'u feruriraa. E rave rahi ava'e ua titauhia no te hamanihia i te faanahoraa o « Nu'utania ». Te tuhaa matamua i tuuhia i ni'a i te canvas, o tō'u hi'oraa i te mau auri o tō'u berceau, i te taime i horo ai te mau taata paari e vaiiho ia'u ana'e e tō'u mata'u i mua i te ava'e. Te mau auê tei haaputu i roto i te farii oro o te fare auri, e puta mai mai te peu e te rere mai ra ratou na roto i te riri māmū o te mata o te mau tamarii paari i maere.

I roto i teie ohipa, aita e ava'e; e manu râ. E manu, e nehenehe e rere i rotopu i te mau auri. I roto i te architecture o te ohipa, aita e koki oioi; e piri te mau huru te tahi i te tahi, e patoi te huru taata-ore i te faaite ia'na iho, tera râ e ite puaihia. Ua tapeahia te mau tane, ua haaputu e ua pa'ari to ratou tino; tō ratou mata mai te ivi, mai te mau varua mo'e... Te fa'ahoho'a nei tā'u peita i te faatea-ê-raa i hade o te hoê huitaata tei iriti-hia i tōna iho fenua, ma te mana e ora i raro i te opaniraa e vai.

Te pe'ape'a, aita i oti tā'u ohipa « Nu'utania », no te mea aita roa i faaho'i-hia mai i te vahi i hamanihia ai; o te fare hoi o te taata tei haavare ia'u no te mau maamaa o te ego.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I 1993, ua hinaaro au i te faafaaea atea i te mau haavare o tō'u taiao i Tahiti. Ua amu tā'u mau aroraa tauturu i tō'u mau puai ora, e ua riro tō'u tino mai te hoê oire i raro i te siege. Ua hoo au i te hoê fare iti i Aotearoa. I Auckland, e nehenehe au e haere haere mai te Cathédrale Saint-Patrick e tae atu i te fare haapiiraa teitei aore ra Musée de l'Homme, ma te ore e haape'ape'ahia e te huru o te mau parau o te mau mahana atoa. Ua faariro au i tō'u fare no Aotearoa ei atelier peita e papa'i.

I te 47 o tō'u matahiti, ua ite au i te hinaaro e fa'aite ma te papa'i i te mau niu o tō'u processus poiete. Ua tupu te hoê hoa feruriraa i rotopu ia'u e te hoê vahine Iuda tei horo mai te tama'i 1939-1945. E 83 matahiti tōna, ua haapii oia i te reo Farani i te fare haapiiraa teitei no Auckland, e taata aravihi oia no Albert Camus, e o Jacqueline tōna i'oa. Ua faahiahia roa oia i tā'u mau pehepehe. Ua au roa na'na te parau matamua o tā'u buka « Regard sur mon Art ». Ua iriti oia i tā'u mau pehepehe i te reo Peretane no te mau piahi o te fare haapiiraa teitei. Nā teie vahine i horo'a mai ia'u te ito no te tamau i tā'u papa'i, ma te ite e nahea e haapae ai i tā'u mau hapa orthographe ma te ore e haama.

E huru teimaha te mau ohipa no tō'u atelier i Brighton Road. No te taime matamua, ua rave au i te mau hoho'a photo o te mau tuhaa o tō'u hamaniraa. Ei hi'oraa, te autoportrait « Le Linceul » e fa'aite i roto i e maha tuhaa i tō'u huru tino. Ua tamau au i te papa'i « Regards sur mon Art », tō'u testament o taua taime ra.

Te mau hopea o te haavare mata'utia a te hoê hoa fatata 20 matahiti ua faahepo ia'u ia ho'i oioi i Tahiti. I tō'u taeraa mai, ua tuuhia vau i te fare ma'i no te rapaau i tō'u mafatu. I roto i taua faataotoraa ra, ua mau au i te septicémie no te hoê germe nosocomial.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE XIV - Te rave'a politita e ture pi'opi'o

No te taa maitai i tō'u oraraa tauturu taata, e titau vau ia outou ia faarue no te tahi mau reni i tō'u haere'a toi. Mai 1990, tō'u huru ei secrétaire général o te Ligue des droits de l'Homme de Polynésie ua haape'ape'a i te pǔpǔ indépendantiste puai Tavini a Oscar Temaru, e te pǔpǔ politita Taohera-Huiraatira tei faatere i Porinetia, i raro a'e ia Gaston Flosse. Te imi ra na raatira clan e piti, no te mau tumu taa ê, i te faatere i te Ligue.

No te tae i reira, i te omuaraa o te mau matahiti 2000, ua tuu te pǔpǔ indépendantiste i te vahine a te peresideni o te Ligue, Stanley C., i te hoê vahi nehenehe e ma'itihia i roto i tāna liste no te Apooraa o Porinetia. I muri iho, ua riro te secrétaire adjoint o te Ligue, Richard T., ei sénateur e conseiller ma'itihia no taua pǔpǔ indépendantiste ra. I teie mahana, Stanley C., tei faatea-hia mai te Ligue, ua ravehia ma te haama ei « juriste » na te indépendantiste.

Gaston Flosse, peresideni o te fenua i taua tau ra, no te faaino i tō'u roo e te roo o te Ligue i te ao atoa, ua ma'iti i te strategy no te tauturu ia Oscar Temaru. No reira, ua rave oia i te pae ia'na i te Présidence ei juriste i te hoê ex-journaliste, Annie W., no te radio indépendantiste a Temaru. I 1998, ua faahapa mai taua vahine ra ia'u e ua papa'i au i ni'a i te blog « mathius.com » i te mau parau faaino ia'na. Tō'u na avocat, o Stanley C. e Richard T. Te taata matamua o te peresideni mana o te Ligue des droits de l'Homme, te piti o te secrétaire adjoint.

I te 9 no Novema 1999, i te hi'oraa i te mau mana'o papu a te peresideni o te tribunal correctionnel i roto i te audience, ua taa puai ia'u te haavare a tō'u avocat Stanley C. Ua faaoti au e faatere au iho i tā'u ohipa... e i te ohipa o tō'u poheraa. Ua rahi tō'u mamae varua, e i taua ahiahi ra ua topa au. Ua pakaru te mau valve o tō'u mafatu. Ua afa'ihia vau i hôpital Bichat i Paris no te hoê opération à cœur ouvert; i muri a'e i fatata ahuru hora operation, e i tō'u ara-faahou-raa e 72 hora i muri mai, te ora noa ra vau.

I tō'u ho'iraa mai i te hoê pohe iti, ua ite au i te ru no te horo'a i te ao nei tō'u testament toi. Te taoraraa i te mau parau i roto i te farii pehu e mea iti a'e te faaite i te vavahiraa i te hoê peita, tera râ, no te hoê autodidacte, e mea rahi roa te fifi no te iriti e te hamanihia i te pereota e mono ia ratou. Te hamaniraa i te parau matamua o « Regard sur mon Art », teie tao'a-buka ma tā'u iho mau parau, ua pau hau atu i te piti matahiti ohipa tamau no te faanaho. Tāna pereota hopea: « par le témoignage de mon Art, je suis. »

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE XV - Artographie, Facettisme e...

Mai te hopea o te mau matahiti 1980, ua haapii au i te faatere i ni'a i tō'u rorouira i te mau logiciel taa ê no te hamaniraa graphique. I muri a'e i tō'u faariro-raa i tō'u Analphabet ei fonte typographique, te hi'oraa i te reta tataitahi i piri te tahi i te tahi ua faahaamana'o mai ia'u i te mau tapis no te pae Hitiaa. Ua faaoti au e faahuru ê i te reta tataitahi ma te tu'ati i te tahi i te tahi e tae noa i te hamaniraa i te mau nekehanga harmonia. Ma te horo'a i te û i tā'u mau huru apî, ua horo'a vau i te hoê hopea graphique apî i te reta tataitahi. E, ma te tuu i te mau papa'i hoho'a e ere i te abstract i roto i te mau nekehanga symphonique, ua fanau mai te mau harmonia analphabétique, e taa i te taata atoa, ei mau ohipa pehe māmū. Ua te'ote'o vau i te manuia i te vavahi aore ra te haere na pihai iho i te opaniraa a tō'u metua vahine. Tō'u rorouira o tā'u upaupa.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

No te tahi mau matahiti, ua faariro au ia'u ei chef d'orchestre i rotopu i tā'u mau hamaniraa picto-musicale, e ua tapa i te reira « Artographie ». I te hopea o 2002, no te pûhararaa o tā'u buka « Regard sur mon Art », ua fa'aite au i te hoê collection Artographie i roto i te galerie i Porinetia. Tera râ, hou au a pohe ai, te hinaaro ra vau e faatupu i te hoê exposition i Farani.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

No te ape i te faahiti-faahou-raa i roto i te aamu o tō'u haere'a, e mea faufaa ore ia fa'aite i te tahi o tā'u mau exposition, aore ra ia papa'i i tō'u apitiraa i te mau festival e te mau mouvement toi. E nehenehe noa te mau critique e te mau taata aravihi no te toi e rave i te reira. Ei parau noa, ua riro tā'u ohipa i tō'u atelier i Toulouse mai to Auckland: ua haamaitai au i tō'u huru facettiste. I Rennes-le-Château, e Alain Féral, ua faatupu maua i te « Atelier Janus2 », tei arata'i i te hoê exposition apiti i Paris. I muri a'e i taua vernissage Paris ra, ua hope tā maua ohipa toi amui.

I 2005, ua haere au i Farani no te faati'aturi i tō'u hoa apî no Paris, Denis Dupré, ia tauturu ia'u i te hamaniraa i te hoê buka no tō'u haere'a toi. A tiai ai i tāna pahono, ua ho'i au i Porinetia no te faatere i te mau fifi taatiraa tauturu. Ua ho'i au i Saumur i te tau topa 2006, e ua farii Denis e apiti i te faanahoraa o te hoê exposition. Ua haamata oia i te papa'i no tā'u mau Artographie, e i roto i te hoê hepetoma ua faatupu oia i te hoê taatiraa « Les Amis de Mathius » e te mau taata au i te toi no Farani.

I Titema 2006, ua haere maua i te mau vahi o tō'u tamariiraa. I te tihi o te paeraa rahi o te oire iti o Liré, i rotopu i Nantes e Angers, aita te tomoraa o te château de la Turmelière, ma tōna Grande Allée e te mau tumu raau rahi i na pae, i taui. Eita e nehenehe ia'u e faataa i tō'u aau; ua haere haere au i roto i te parc o tō'u pension tahito, e imi ra i te tahi mau tapao ora o te hoê tau mo'e. I raro a'e i te paeraa, ua riro te mau toea o te fare o Joachim du Bellay ei tapao no te mau toea o tō'u mau moemoea tamarii. O La Turmelière te mausolée o tā'u mau haamana'oraa o te mau taime oaoa.

Ua tamau maua i tō maua tere taa ê i te mau repo miti o te Presqu'île guérandaise. I La Baule, i mua i te Maison des douleurs, ua maere roa Madame Moisan, te taata-tupu o tō'u fare metua vahine, i tō'u taeraa mai, e ua tamata oia i te faatano i te mataku o te mau taata o te mata'einaa i mua ia'u. E ata noa vau i teie mahana i tōna patoi mata'utia i te farii i tō'u mamae ei tamarii. Area te mo'eraa poto o Denis i roto i taua farereiraa ra, ua maere roa vau; tōna patoi i te faaroo i te hoê parau mau ta maua i haere mai e imi, e mea mana'o-ore-hia roa.

I muri a'e i taua farereiraa manuia ore i mua i te Maison des douleurs, ua tamau maua i te e'a e tae atu i Bourg-de-Batz. I ropu i te mau marais, te tiai ra tō'u hoa tamariiraa Michel Devillers. Ua maere roa Michel e ua riro vau ei taata peita, e ere ei taata pehe. Ma te maere, ua ani oia mai te peu e te tamau ra vau i te hamaniraa i te mau pehe tāna i au i te faaroo e te tahi atu mau tamarii no Grand Clos. I taua taime ra, ua tomo mai i tō'u varua te haama ta'u i ite i te taime i manuia ore ai tō'u tareni i mua ia Monsieur Aimé Maeght. Nahea e faataa ai i te fifi o tō'u heritage toi? Ua taa ia'u te ru no te ho'i i tō'u « gommisme » e te faaea i te huna i tō'u huru toi mau. Te huru mâ o tō'u hoa tamariiraa ua horo'a mai ia'u i te hoê haapiiraa no te haehaa.

Denis, tei mo'e i roto i teie ho'iraa i te ananahi, ua hamanihia e ia i te hoê aamu no te horo i tōna iho oraraa e tōna patoi. Mea faufaa ore ia pato'i i tōna mau mana'o. I ni'a i te e'a ho'i i Saumur, ua moemoea maua i te imi i te hoê i'oa taa ê no tō'u vernissage i muri mai...

Tō maua hoa Éric Bagourd, professeur de musique, ua haamata i te mau piriiraa e te Ville de Loudun no tō'u exposition. Oia te trésorier o te taatiraa Gabriel Fauré, te faanaho ra i te mau ohipa pehe i te Collégiale Sainte-Croix. Ua afai Denis ia'u e hi'o i taua fare pure gothique ra i ropu i te oire. I raro i te mahana no rapae i te hopea o te tau to'eto'e, ua tapo'i te mau ofai uouo o te Collégiale ia ratou iho i te hoê maramarama rahi e te mǎrû. Ua parau au: « I ô nei vau e hinaaro ai e fa'aite, e te i'oa o te exposition: Le Tropique des Marais ». No te feia paraparau reo Porinetia, e piti uputa to teie i'oa: te « marae » o te mau vahi mo'a no te haapaoraa porinetia, e e piri tōna ta'iraa i te parau Farani « marais ». Ua vaiiho au ia Denis, ma te ore e taura, ia papa'i no tō'u haere'a toi e ia faanaho i te exposition faataahia no te matahiti i muri mai i te Collégiale no Loudun.

Ua ho'i au i Tahiti no te fa'aite, no te parau noa, i tā'u mau Artographie i te Apooraa o Porinetia, e ua ho'i faahou au i Farani i te omuaraa o te tau uaaraa 2008 no tō'u ohipa peita i Loudun. I te mahana o te vernissage, ua faaî te hoê nahoa maitai i te Collégiale, e ua parau te maire i te maeva i te taata atoa. I te taime e ti'a ai ia'u ia parau, ua mo'e oioi tō'u reo, e ua afai te mau pohehae upoo ia'u i te hoê vahi ê mata'utia. Na te vairaa o tā'u tamahine i faaho'i mai ia'u i roto i te parau mau o te ao. O teie ma'i te hoo varua i titauhia no te vavahi i te ino utuafare. Ma te ore au e ite, ua papa'i a'ena au i te reira i roto i tā'u parau maeva « aita e reo » no teie exposition: « Madame, Monsieur, tō'u Toi o te pereoo ïa na reira vau e titau ai ia outou ia haere e hi'o i te tuhaa tataitahi o tō'u mure ore. A faaroo! E arata'i au ia outou i roto i tā'u pahono i te hā o tō'u Taata Poiete.

A mana'o na i te hoê fetia e taui ra i tōna e'a. A mana'o na i te hoê big-bang o te here... A mana'o na i te vavahiraa o te parau... A mana'o na i te mau aroraa aita e haavare... A mana'o na i tō outou poheraa i roto i te moemoea o te hoê hihi ti'aturiraa... A mana'o! Ia riro ei tahi atu, I muri iho, Ua vavahi roa, E hamanihia faahou outou e te hā o te Hamaniraa. Oia! Te parahi ra i te pae o te ao nui, E haapii outou i te « himene » a te mau fetia, Oia! Na roto i tō'u metua vahine fanau, E auê tō'u varua i te mamae. Ua faarue tō'u mana'o i te feruriraa... Oia! Ua pohe tō'u maramarama. Oia! Aita e 'ore, aita e î, Ua haere noa vau, ua haere noa vau, ua haere noa vau... I muri iho, Ia tae mai te ruhiruhiaraa, Te no'ano'a o te hoê Parau Mau,

Ua tomo i roto i te tuhaa tataitahi o tō'u taatoaraa tei purara,

Ua hamanihia mai no'u e te reira te hoê ra'i mǎrû...

Outou, tō'u mau tahi atu,

O vai outou!

Vau...

Te vai nei au.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

PENE XVI - Te tuku

Tō'u fenua fanau, tei faanehenehehia e te one e te miti o te presqu'île guérandaise, e anaana i roto ia'u e tae noa i tō'u hā hopea. Tō'u mana'o toi, tei hamanihia e te mata'i moana, e paari i roto i te haamana'oraa o teie here no Bretagne. Ua tomo te toi i roto i tō'u varua hou roa tō'u mana'o a ite ai; ua faatere teie parau maere i tō'u oraraa atoa.

No te tauturu ia outou ia taa i tō'u oraraa ei taata poiete, i reira aita te mea e au i te mea e huru mai ra, e horo'a vau i tō'u mana'o no Picasso. E nehenehe au e ma'iti i te mau taata toi e rave rahi e tae atu i te hoê â hopearaa, tera râ o Picasso te taata peita rahi roa e fa'ahoho'a i te tau apî. Te génie o Pablo, o tōna mana ore ïa no te peita i te mea tāna i hinaaro mau e poiete.

E faataa vau: te « oreille absolue » o te mana ïa no te ite oioi i te note tataitahi i faaroo-hia; te « main absolue » o te mana ïa no te ite e te tuu oioi i te reni aore ra te û mau i ni'a i te mau turu atoa. Ua moemoea Pablo i te hamaniraa i te hoê reni pehepehe, e ua imi oia, ma te manuia ore, ia tae i reira. E papa'i oioi oia i te hoho'a tano roa o te mea ta tōna mata e ite, tera râ eita o te mea tāna e ite i roto i tōna aau. E au ra ua faatîtîhia tōna roro e te hoê « varua » e opani ia'na i te fa'aite i tōna mau mana'o hohonu roa. Mai te mau reni graphique a Modigliani aore ra te mau perspective a Cézanne, te hinaaro o Pablo o te hamaniraa i te hoê papa'iraa no tōna mau mana'o, aore ra te hoê perspective no roto mai ia'na iho.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I roto i te paradox, te génie o Picasso o tōna rima absolue ïa i te taviniraa i te hoê mana ore poiete; ua pohe oia ma te ore e tae i tōna hinaaro graphique. Ua mana'o Picasso e e nehenehe oia e tiamâ mai tōna rima tyrannique ma te papa'i mai te hoê taata primitive, e i te hopea o tōna oraraa, mai te hoê tamarii. I te parau mau, ua hamanihia e Picasso te hoê rave'a peita apî ma te riro ei chef d'orchestre pictural. No te ora i tōna rima absolue, ua faanaho Pablo i roto i te hoê symphonie pehepehe o te mau û e te mau huru i te mau tuhaa i poiete-hia e te tahi atu.

No te fa'aite i te faufaa o te paradox o te mana'o mana-ore i roto i te tauiraa poiete o te hoê taata toi, aita e faufaa ia faaauraa vau i teie hi'opo'araa no Picasso e te processus o tō'u « gommisme » (a hi'o paratarafa 6). Mea au a'e na'u ia haamoe i te fifi o te papa'i hoho'a, e ia paraparau i teie nei no te û ma te parau e e û te ereere, e ere i te ereraa o te û.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

No te mau ahuru matahiti, ua pee au i te hoê feruriraa hape, no te mea ua parau te mau académicien e e ereraa o te û te ereere, e ua tano teie parau i tō'u mana'o. No reira ua opani au i te ereere i tā'u palette no hau atu i te afa senekele. Tera râ, mai te iteraa a te mau taata ite i te matière sombre i roto i te Ao Nui, ua faaohipa vau i te ereere ei tapao no te cosmos i te tahi mau tuhaa o te papa tua o tā'u mau peita. Ei haamana'oraa, teie matière cosmique e piihia « noire » eita e itehia, e ua parauhia e fatata 90% o te Ao Nui; te 10% e itehia o te vahi, e itehia no te maramarama, tei faaohipa atoa ei faito. Ma te tuu ia'u i roto i teie hā rahi eita e faitohia o te vahi, e nehenehe au e faatae i tō'u mau nebuleuse mana'o i roto i te maramarama cosmique hou au a faariro ai i tō'u mau mana'o ei mea ite-hia.

Tā'u peita, e hi'oraa néo-iconique no te hoê parau toi tei haafifi-hia, i reira te riri e marû ai ma te taime. I te parau papu, aita te û ereere, ua ere au i te hoê rave'a taa ê no te faahohonu i te hohonu o tā'u mau fa'ahoho'araa peita. Ua anaana papu tā'u palette o te mau û saturated, tera râ ua pato'i i tō'u mau hinaaro toi. (A hi'o i tā'u mau ohipa 2015 e 2017.) Ua te'ote'o vau i te manuia i te faaohie i tā'u peita ma te ore e faaino i te mure ore pehepehe o te toi. E û mau te ereere, e ere i te ereraa o te û.

Mai tō'u fanauraa, ua faahepo te ti'aturi ore o te rahiraa o te mau taata piri ia'u ia ui tamau ia'u iho. Aita te rahiraa o teie taiao e ti'aturi i tā'u parau mau aore ra i tā'u toi. Ua faahepo teie huru taata-ore e te morare-ore ia'u, no hau atu i te ono ahuru matahiti, ia ora i roto i te huru faaora-noa-raa no te tae i te hamaniraa i tā'u ohipa. Ua fa'aite teie mau piriiraa ino e te mana rahi nei te predation i roto i te varua o te taata. E aro vau ma tō'u puai atoa i teie ino taata no te ape i te riroraa ei misanthrope.

Ua manuia au i teie aroraa morare ma te hamaniraa i te concept « Bégrité ». Te Bégrité, o te hoê huru ïa o te huitaata e patoi i te anthropophagie feruriraa e te médiocrité. Te faataa nei teie concept i tō'u ma'itiraa e haamata i teie buka i tō'u fanauraa feruriraa hou roa te fanauraa o tō'u metua vahine. E patoi au i te riroraa ei tamarii prodige i vavahi-hia i ni'a i te fata o te médiocrité utuafare.

E nehenehe te hoê anecdote e faaiti i te hoê aamu ma te huna i te mau parau mau fifi ia taa aore ra ia farii; i te tahi taime, e huri roa i tō outou mau ti'aturiraa. I Noela 2015, ua pûpû mai tā'u tamahine Véronique ia'u ia faaea no te tahi mau ava'e i ropu i te oire iti o Aubeterre-sur-Dronne, i Charentes, i te pae o Périgord. Tei reira tō'u hoa Denis Dupré no te tauturu ia'u i te papa'i; i mua ia'na ua iriti au i te hoê ve'a e vai ra tō'u acte de naissance. Ua maere roa au: e aamu haavare faatereraa teie acte.

Ia au i te parau a Jean-Pierre Vincent, premier adjoint au maire no Escoublac-La Baule, ua fanauhia vau i te 1 no Me 1947, i te hora 24 e 30 minuti (e mea fifi roa ia hamanihia mai!), i La Baule-Escoublac, tei riro noa ei commune de La Baule i 1961. Ua papa'ihia teie acte i te 2 no Me, i ni'a i te fa'a'iteraa a Madame Guillaume, née Poitevin, Léonie. (E faaipoipo-faahou tō'u ruau vahine i te omuaraa noa o te mau matahiti 1950, i muri a'e i te poheraa o tāna tane Trichet.)

I muri a'e i teie iteraa, aita au i maere i te ite e ua tapa'ohia tō'u metua tane biologique « inconnu », e ere Bessalem. (A hi'o Pene 2.) Te faataa mai nei teie haavare mana maere ia'u i teie mahana i te tumu o tō'u ma'itiraa e hamanihia tā'u mau ohipa toi i raro i te i'oa « Mathius ».

I te ahiahi o tō'u oraraa, ua ora au i te pouri utuafare e i te hoê taiao pi'opi'o. Te ti'aturi nei au e e faatupu teie hi'oraa i te mau hinaaro toi apî ma te ore e horo'a i te parau mau i te feia mediocre. No te faamarû i tō'u riri, e farii au i te tamarii tei pepe i roto ia'u. Hou au a pohe ai, te hinaaro nei au e faaoti i tā'u ohipa. Ua aro au i tō'u oraraa atoa i te opaniraa e vai; i teie mahana ua oti tā'u faataaraa. Te poieteraa toi o te hoê ïa fa'a'iteraa o te hoê tumu metaphysique.

Te ti'aturiraa, o te hinaaro ïa.

Parau 1
Parau 2
Parau 3
Parau 4

I te parau mau, na roto i teie buka ua tahoo vau no tō'u ruau vahine e tō'u metua vahine. Punaauia, te 21 no Tetepa 2017. Mathius

Te tahi mau mahana e matahiti ei haamana‘oraa :

I 1964, tei Paris vau, e ohipa e e faaite ra i tā‘u mau ohipa matamua i papa‘ihia e i papa‘i-hoho‘ahia i nia i te mau purumu e te mau patu o te oire rahi no Farani.

I 1965, na teie e‘a fifi i iriti rii i te mau opani o te tahi mau vahi no te mau faaiteraa graphic, e ua horoa mai i te rave‘a no te faahohonu maitai a‘e i tō‘u mana‘o poiete : Peni, Faatata‘uraa, Orfèvrerie, Artisanat d’art…

I 1970, ua reva vau i Tahiti. Ua hamani au i te hoê Atelier e te hoê vahi faaiteraa i nia i te motu. Ua hamani matamua au i te mau faatata‘uraa coral.

I 1972, i muri a‘e i tō‘u riroraa ei hoê o te mau taata i faatupu i te poe ereere Porinetia, e ei taata aravihi i taua tao‘a ra, ua hamani au e rave rahi collection o te mau tao‘a faaunauna i te auri faufaa.

I 1973, ua horoahia mai ia‘u te tapao taa ê « Qualité Tahiti » no te ite i te maitai o tā‘u ohipa orfèvrerie e te hamaniraa tao‘a.

I 1974, ua iriti au i tā‘u iho galerie i Papeete, e ua faaite tamau vau i reira e iva matahiti i tā‘u mau ohipa : tao‘a faaunauna, faatata‘uraa, peni, orfèvrerie, pehepehe…

I 1984, ua faanaho vau i te hoê faaiteraa peni rahi i te Salon des Arts du Taharaa.

Mai 1985 mai, ua apiti vau e rave rahi taime i te Festival des Arts du Pacifique e i te Musée de Tahiti et des îles.

I 1986, o vau tei haamata e tei riro ei hoê o te mau taata faatupu i te pǔpǔ peni « Aruru » i Tahiti.

I 1988, o vau tei haamata e tei riro ei hoê o te mau taata faatupu i te Atelier du Sépik e Christian Goussault i Tahiti.

Mai 1989 e tae atu i 1994, ua apiti vau i te mau faaiteraa huru rau e te mau faaiteraa no‘u iho i Nouvelle-Zélande, i Auckland, e te vai atu. Ua apiti atoa vau i te mau faaiteraa pǔpǔ e te mau festival no te ao nei. Ua hoo tamauhia tā‘u mau ohipa e te tahi mau collection no Farani, Marite e Tahiti, e te tahi atu.

Mai 1994 e tae atu i 1997, no te mau hamani-ino-raa ture a te Hau Porinetia i nia ia‘u i tō‘u tiaraa Secrétaire général tauturu moni ore no te Ligue des Droits de l’Homme de Polynésie, ua patoi au i te faaite i Porinetia. Ua rave au i te hoê faafaaearaa peni iti i Nouvelle-Zélande e Farani, ia ore au e ere i tō‘u talent ei taata toi e tō‘u varua poiete.

I te 21 no Tetepa 1997, o vau e Alain Féral tei haamata e tei riro ei mau taata faatupu i « L’Atelier Janus II », e ua faaite vau i Paris i « LA MÉTHODE », place Descartes, i Montagne Sainte-Geneviève.

I 1998, ua rave au i te hoê faafaaearaa peni i Toulouse.

I 1999, i muri a‘e i te mau matahiti o te feruriraa no nia i te huru e paraparau ai te taata poiete ia tuuhia oia i te hiti o te totaiete, ua hamani au i « Annalphabet » — te hoê huru fonte de caractères tei tuuhia i te INPI.

I 2000, ua hamani au i te rave‘a peni « Artographie » (marque déposée). Na teie rave‘a i faaoti i te mau ahuru matahiti o te imiraa e te ohipa puai no te paraparau poiete.

I 2000, ua riro atoa vau e Melissa Eidson no New York ei mau taata faatupu i te Mouvement pictural « U Xpress Movement ». (Ua faaea taua faanahoraa ra i muri a‘e i te faaipoiporaa o Melissa.)

I 2001, ua faaoti au i te papa‘i i « Regard sur mon Art », tā‘u parau hopea toi ta‘u i papa‘i hou a‘e i te hoê ma‘i mafatu ino roa tei titau i te tâpûraa i te mafatu iriti. (Ua nene‘ihia te buka i Tetepa 2002.) I tō‘u ho‘iraa mai i te ora, ua hamani au i tā‘u iho site mau www.mathius.com, ma te tauturu a tā‘u tamaiti Olivier.

I 2003, ua faaite au i te GALERIE LE CHEVALET i Papeete…

I 2004, ua faaineine au i te hoê faaiteraa no 2006, e ua tamau au i tā‘u aroraa humaniste, e tuhaa mau hoi teie no tā‘u toi. Ua faataahia tā‘u mau faaiteraa i Europa i 2008 e 2009 no te mau ma‘itiraa i Farani. I muri a‘e i tā‘u faaiteraa i Loudun, ua haamata au i te papa‘i « L’espoir est volonté ».

Bibliographie :

Articles — « Paris Jour » — « La Dépêche de Tahiti » — « La Tribune » — « Le Journal de Tahiti » — « Les Nouvelles de Tahiti » — « Le Maîto » — « L’ÉCHO de Tahiti » — « Le Nouveau Journal » — « Le Herald Tribune » — « Ouest-France » — « Le Veà Porotetani » (Mensuel protestant de Polynésie française) — no te mau parau faaino i nia ia‘u : « Tahiti Pacifique ». « L’Esclafaitte de L’ARTISTE », o vau tei faatupu ; « La Mouche Maçonne », o vau atoa tei faatupu.

Radio, TV — Mau uiuiraa i Radio1, RFO, Radio Tahiti, RTA, Radio Tefana, Télé Fenua.

Te mau buka tei puta no nia i « l’artiste » : Dictionnaire des Peintres Inspirés par Tahiti, Dictionnaire des noms tahitiens, Regard sur mon Art.

I 1992, ua riro vau ei taata haamata e ei cofondateur, e mai 2001 mai ei Peretiteni no te Ligue Polynésienne des Droits Humains (tei piihia i mua Ligue des Droits de l’Homme de la Polynésie française). I raro a‘e i tō‘u peretiteniraa, ua taaihia te Ligue i te Ligue Française des Droits de l’Homme, e mai 2004 mai ua riro ei melo correspondant no te Fédération internationale des Droits de l’Homme (FIDH).

Ua faataa vau ia‘u i te Ligue Polynésienne des Droits Humains i Me 2005 i te otiraa tā‘u misioni, no te mea ua haere au e tae roa i te hopea o tā‘u mana‘o humaniste i Porinetia farani i roto i te ohipa a te mau pǔpǔ.

I Novema 2000, ua riro vau ei melo no te Comité d’Éthique de la Polynésie, tei haamatahia e au.

I te 15 no Me 2001, ua riro vau ei cofondateur e Vice-président no te association « TEMURIAHOE » no te parururaa i te mau taata i faataa-ê-hia i Porinetia. Ua faataa vau ia‘u e te tahi atu mau taata faatupu i muri a‘e i te huru sectaire o te Peretiteni o te pǔpǔ.

Mai 2008 mai, ua patoi au i te faaite i mua i te huiraatira.

ALAIN BESSALEM alias MATHIUS

Boîte postale : 60747 Faaa 98704 Tahiti, Porinetia farani

TEL : 689 87782827

alainmathius@mac.com

Facebook : https://m.facebook.com/alain.mathius.5

©Mathius

Te ti‘aturiraa, o te hinaaro ïa.

© 2026 Mathius TO’ERAU, le Suréviste — Tous droits réservés.